HÀ TĨNH 195 năm hành trình lịch sử và khát vọng phát triển

Hà Tĩnh từng được coi là miền đất "phên dậu" của Tổ quốc — biên giới phía Nam cho đến đầu thế kỷ XI. Trong suốt thời kỳ phong kiến độc lập, Nhân dân Hà Tĩnh nhiều lần đứng lên chống ngoại xâm và bảo vệ quê hương, đóng góp cho lịch sử dân tộc nhiều tên tuổi và chiến công tiêu biểu.

Ngày 1/9/1858, thực dân Pháp nổ súng ở Cửa Hàn (Đà Nẵng), phát động chiến tranh xâm lược Việt Nam. Trước hành động đầu hàng từng bước của triều đình — Điều ước Nhâm Tuất (5/6/1862) và Điều ước 15/5/1874 lần lượt cắt các tỉnh Nam Kỳ cho giặc — văn thân sĩ phu Hà Tĩnh cùng Nhân dân cả nước đã đứng lên chống lại, mở đầu là cuộc khởi nghĩa Cờ Vàng năm Giáp Tuất (1874).

Khi vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần vương (tháng 7/1885), một làn sóng yêu nước dâng cao khắp tỉnh Hà Tĩnh, mở đầu chặng đường đấu tranh giải phóng dân tộc kéo dài đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Hà Tĩnh vừa khắc phục nạn đói, đẩy mạnh bình dân học vụ, vừa xây dựng lực lượng vũ trang. Ngày 7/9/1945, Hà Tĩnh trở thành tỉnh đầu tiên của Liên khu IV nổ súng kháng chiến chống thực dân Pháp với trận Na Pê. Tháng 2/1949, Hà Tĩnh được Bộ Giáo dục công nhận là một trong những tỉnh đầu tiên của cả nước hoàn thành thanh toán nạn mù chữ, được Chủ tịch nước tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Nhì.

Giai đoạn 1965 – 1975, Hà Tĩnh giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng: "hậu phương của tiền tuyến miền Nam, tiền tuyến của hậu phương miền Bắc". Với tinh thần "Xe chưa qua, nhà không tiếc", "Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người", "Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược", quân và dân Hà Tĩnh đã bắn rơi 267 máy bay, bắn chìm và bắn cháy 34 tàu chiến, tàu biệt kích của địch. Riêng ngày 26/3/1965, quân và dân thị xã Hà Tĩnh bắn rơi 9 máy bay Mỹ trong một ngày; Kỳ Anh bắn rơi 3 máy bay.

Từ năm 1976, thực hiện Nghị quyết kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khoá V, tỉnh Hà Tĩnh hợp nhất với tỉnh Nghệ An thành tỉnh Nghệ Tĩnh. Trong giai đoạn này, công trình đại thủy nông Kẻ Gỗ hoàn thành ngày 26/3/1979 sau 3 năm thi công, giúp 30 vạn Nhân dân vùng hạ du thoát cảnh hạn hán. Tuy nhiên, cơ chế quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp cùng nền kinh tế quy mô nhỏ, phân tán, tự cung tự cấp khiến kinh tế - xã hội tỉnh Nghệ Tĩnh lâm vào khó khăn, đời sống Nhân dân gặp nhiều trở ngại.

Ngày 16/8/1991, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ Tĩnh ban hành Nghị quyết số 26-NQ/TU về lãnh đạo, tổ chức thực hiện công tác chia tách, tái lập tỉnh Nghệ An và tỉnh Hà Tĩnh. Từ ngày 1/9/1991, các cơ quan đảng, chính quyền, đoàn thể của tỉnh Hà Tĩnh chính thức đi vào hoạt động với 9 đơn vị hành chính (8 huyện, 1 thị xã, 259 xã); tỉnh lỵ đặt tại thị xã Hà Tĩnh; Đảng bộ tỉnh có 60.712 đảng viên, 760 tổ chức cơ sở đảng.

Tổng thu ngân sách trên địa bàn đến ngày 13/8/2026 đạt 16.216 tỷ đồng, đạt 85% dự toán HĐND tỉnh giao, tăng 21% so với cùng kỳ; trong đó: thu nội địa đạt 10.346 tỷ đồng, đạt 89% dự toán, tăng 13% so với cùng kỳ (thu tiền đất đạt 4.681 tỷ đồng, đạt 101% dự toán, tăng 28% so với cùng kỳ; thu thuế phí đạt 5.665 tỷ đồng, đạt 81% dự toán, tăng 3% so với cùng kỳ); thu xuất nhập khẩu đạt 5.794 tỷ đồng, đạt 78% dự toán, tăng 38% so với cùng kỳ; thu các khoản huy động đóng góp ước đạt 75,8 tỷ đồng, bằng 64% cùng kỳ.

Đến 13/8/2026, toàn tỉnh thành lập mới 1.747 doanh nghiệp với tổng vốn đăng ký 12.373 tỷ đồng (tăng 1,6 lần về số lượng và gần 1,8 lần về vốn đăng ký so với cùng kỳ năm 2025); có 372 doanh nghiệp quay trở lại hoạt động, tăng 19% so với cùng kỳ; tổng số lượng doanh nghiệp đã giải thể và đăng ký tạm ngừng là 944 doanh nghiệp, tăng 22% so với cùng kỳ. Tỉnh cũng vận hành hiệu quả ứng dụng công dân số tích hợp nền tảng phản ánh hiện trường i-HaTinh.

Dân số Hà Tĩnh có hơn 1,6 triệu người, chủ yếu là người Kinh (chiếm 99,5%). Trải qua quá trình lịch sử, lao động, sản xuất, học tập và chiến đấu, người Hà Tĩnh đã hun đúc nên những truyền thống quý báu: yêu quê hương, đất nước; đoàn kết, gắn bó, sống nghĩa tình, thủy chung; lao động cần cù, sáng tạo; đời sống văn hóa phong phú; và hiếu học, tôn sư trọng đạo.

Chỉ tính từ thời Trần đến thời Nguyễn, Hà Tĩnh có tới 148 vị đại khoa — người đỗ Tiến sĩ trẻ tuổi nhất, 18 tuổi, là Nguyễn Tử Trọng; người cao tuổi nhất, đỗ ở tuổi 52, là Nguyễn Văn Suyền. Nhiều làng khoa bảng nổi danh khắp tỉnh, tiêu biểu như: Tiên Điền, Uy Viễn, Đông Thái, Yên Hội, Gôi Mỹ, Thần Đầu, Trung Lễ, Bùi Xá.