Đời sống

Trong văn hóa của người Việt, vào ngày Tết trên bàn thờ gia tiên hoặc phòng khách luôn trưng bày mâm ngũ quả, với mong muốn một năm mới có đủ "Phúc - Quý - Thọ - Khang - Ninh". Mỗi loại quả được chọn đều ẩn chứa một ý nghĩa riêng - ngoài việc trang trí cho ngôi nhà thêm đẹp, chúng còn thể hiện mong ước của gia chủ thông qua tên gọi, màu sắc và cách sắp xếp.

Bài viết dưới đây tổng hợp đầy đủ kiến thức về mâm ngũ quả từ ý nghĩa tâm linh, cách chọn quả đến hướng dẫn bày trí theo phong tục từng vùng miền.

Mâm ngũ quả là gì và vì sao không thể thiếu trong ngày Tết?

Từ xưa, mâm ngũ quả được xem là một phần quan trọng trong dịp Tết cổ truyền của dân tộc. Đây là một mâm trái cây có khoảng 5 loại quả khác nhau, thường được trưng bày trên bàn thờ tổ tiên hoặc trên bàn tiếp khách trong những ngày Tết Nguyên Đán.

Ngày nay các loại quả trên mâm ngũ quả đã đa dạng và phong phú hơn rất nhiều so với ngày xưa, có thể nhiều hơn 5 loại nhưng vẫn đảm bảo đầy đủ 5 sắc màu và ý nghĩa.

4 tầng ý nghĩa sâu sắc của mâm ngũ quả ngày Tết

Phong tục chưng mâm ngũ quả ngày Tết chính là thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên, cũng như đạo lý uống nước nhớ nguồn. Sự kết hợp 5 loại quả khác nhau trong cùng một mâm trưng bày còn mang nhiều tầng ý nghĩa tâm linh.

Biểu tượng của sự sống và cầu mùa màng bội thu

Xét về chữ Ngũ (chữ Nho: 五) có nghĩa là 5, đây là biểu tượng chung của sự sống, giống như "Ngũ phúc". "Ngũ quả" ở đây chỉ sự tập trung đầy đủ các loại trái cây trong đất trời dùng để thờ cúng.

Dù là cư dân vùng nông nghiệp, coi trọng ngũ cốc hơn ngũ quả, nhưng người dân lại thường nhìn ngũ quả để dự đoán được mất của các mùa vụ lương thực trong năm.

Lâu dần, sự xác tín biến thành tập tục - "ngũ quả" tượng trưng cho sự cầu thị được mùa của người nông dân, cũng là biểu tượng của sự sung túc, đủ đầy. Dù năm qua làm ăn ra sao thì vẫn có mâm ngũ quả để trưng trên bàn thờ.

Ngũ phúc lâm môn theo kinh Vu Lan Bồn

Mâm ngũ quả gồm 5 loại trái cây khác nhau và trong kinh Vu Lan Bồn, chúng là đại hiện cho Ngũ phúc lâm môn: Phúc (giàu có, tài lộc) - Quý (địa vị, công danh) - Thọ (sống lâu trăm tuổi) - Khang (khỏe mạnh) - Ninh (bình an). Đây chính là những ước nguyện mà tất cả mọi người đều mong muốn có được trong năm mới.

Ngũ thiện căn trong Phật Giáo

Trong Phật Giáo, 5 màu sắc của mâm ngũ quả là biểu tượng cho "ngũ thiện căn" gồm: tín căn (lòng tin), tấn căn (ý chí kiên trì), niệm căn (ghi nhớ), định căn (tâm không loạn) và huệ căn (sáng suốt).

Ngũ hành tương sinh - quy luật đất trời

5 loại quả với 5 màu sắc khác nhau trên mâm ngũ quả tượng trưng cho quy luật đất trời theo ngũ hành: Kim (màu trắng), Mộc (màu xanh), Thủy (màu đen), Hỏa (màu đỏ) và Thổ (màu vàng) - năm hành sinh ra vạn vật trong vũ trụ, nhằm ước mong sự hài hòa, cân bằng, trọn vẹn trong cuộc sống.

Mâm ngũ quả ngày Tết gồm những loại quả nào?

Các loại quả trong mâm ngũ quả thường mang ý nghĩa nhất định nên ít có gia đình nào chọn lựa qua loa. Kinh nghiệm chọn quả từ các bậc cao niên cho thấy, cần dựa vào 3 tiêu chí chính: màu sắc (tuân theo ngũ hành), hình dáng và hương vị (gợi tả điều tốt lành, vị ngọt thơm - tuyệt đối tránh quả có vị đắng, chát, cay), và cách đọc tên (ghép tên các loại quả lại thành câu thể hiện ước nguyện).

Các loại trái cây phổ biến trên mâm ngũ quả truyền thống gồm:

Dưa hấu và bưởi (hình dáng căng tròn - ý nghĩa đủ đầy, may mắn),

Quýt và hồng (sắc đỏ cam rực rỡ - may mắn, thành đạt),

Lựu (nhiều hạt - mong con cháu đông đúc, vui nhà vui cửa),

Lê (hương vị ngọt ngào - suôn sẻ, thuận lợi),

Táo (phú quý),

Thanh long (rồng mây gặp hội),

Quả trứng gà hình trái đào tiên (lộc trời ban),

Dừa (âm "vừa" - no đủ, không thiếu),

Sung (sung túc mọi mặt),

Đu đủ (phồn thịnh, đủ đầy),

Xoài (âm "xài" theo miền Tây - tiêu xài không thiếu),

Phật Thủ (may mắn, phước lành, bình yên, sức khỏe)

Khóm/thơm/dứa (giàu có, thịnh vượng).

Ngoài ra còn có nho, mãng cầu, chuối, cam, ớt, vú sữa cũng thường được sử dụng.

Mâm ngũ quả 3 miền Bắc - Trung - Nam khác nhau thế nào?

Một mâm ngũ quả truyền thống chuẩn sẽ gồm: Thanh long đỏ (Phúc), Đu đủ vàng (Quý), Phật thủ xanh (Thọ), Bưởi vàng (Khang) và Chuối xanh (Ninh). Tuy nhiên, trải dài từ Bắc vào Nam, các loại trái cây và cách bày trí đã có sự khác biệt rõ rệt theo phong tục từng vùng miền.

Mâm ngũ quả miền Bắc - rực rỡ theo Ngũ hành

Ở miền Bắc, mâm ngũ quả phải đầy đủ các loại như: chuối xanh, Phật thủ, ớt, cam, thanh long với màu sắc rực rỡ, hài hòa và đảm bảo theo Ngũ hành Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ.

Chuối phải được bày theo nải, chọn loại chuối xanh tượng trưng cho sự quần tụ, sum vầy, đầm ấm. Bưởi phải có màu vàng, tượng trưng cho may mắn, giàu sang. Thanh Long, ớt và cam với màu cam, đỏ, vàng rực rỡ biểu tượng cho may mắn, thành đạt.

Cách bày trí đặc trưng miền Bắc: nải chuối xanh đặt ở dưới cùng làm đế, tiếp theo là quả bưởi (hoặc Phật thủ) đặt ở giữa, xung quanh là những loại trái cây còn lại.

Mâm ngũ quả miền Nam - "Cầu dừa đủ xài sung"

Tại miền Nam, hầu hết các gia đình trưng bày mâm ngũ quả theo mong muốn "Cầu dừa đủ xài sung", do đó các loại quả thường dùng là: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài và sung. Đây là nét độc đáo riêng của người miền Nam - đọc lái tên các loại quả thành một câu chúc ý nghĩa cho năm mới.

Với quan niệm này, người miền Nam thường không dùng chuối, cam, lê để bày mâm ngũ quả bởi theo họ những loại quả này mang ý nghĩa không đẹp: chuối - chúi nhủi, cam - cam chịu, lê - lê lết.

Cách bày trí: đặt đu đủ, dừa, xoài lên mâm đầu tiên ở vị trí giữa, sau đó mới lần lượt bày những loại quả còn lại.

Mâm ngũ quả miền Trung - giao thoa Bắc Nam

Với miền Trung, các loại quả thường thấy trên mâm ngũ quả là: thanh long, dưa hấu, mãng cầu, dừa, sung. Bởi khí hậu nơi đây không ôn hòa nên mâm ngũ quả cũng mang hướng đơn giản hơn, đồng thời là sự giao thoa giữa hai miền Bắc - Nam.

Cách bày trí miền Trung: quả to và nặng đặt ở dưới làm đế, quả nhỏ hơn xếp bên trên theo dạng hình tháp. Một số gia đình còn tạo điểm nhấn bằng cách trang trí thêm hoa tươi lâu như hoa cúc, hoa ly lên trên để tạo thêm màu sắc cho mâm ngũ quả - đây là nét riêng rất đẹp mà hai miền Bắc Nam ít thấy.

Cách sắp xếp mâm ngũ quả ngày Tết chuẩn phong thủy

Nhiều gia đình khi chọn ngũ quả trưng ngày Tết chỉ chú trọng đến loại quả mà không quan tâm đến số lượng trưng bày cũng như cách xếp.

Theo truyền thống, ngoài việc chọn đúng 5 loại quả thể hiện mong ước trong năm mới, mỗi loại quả chỉ nên chọn số lẻ - tức 1, 3, 5, 7, 9 - bởi số lẻ chính là tượng trưng cho sự phát triển, sinh sôi.

Ví dụ cụ thể khi chọn mâm ngũ quả gồm Thanh long đỏ, Đu đủ vàng, Phật thủ, Bưởi và Chuối xanh, số lượng nên mua là: chuối xanh 1 nải, bưởi 1 quả, đu đủ 1 quả, Phật thủ 3 quả, thanh long 3 quả.

Quy tắc bày trí chung áp dụng cho mọi vùng miền: quả nào to và nặng nhất đặt đầu tiên ở vị trí giữa mâm làm trọng tâm, quả nhẹ và nhỏ xếp sau bày biện xung quanh sao cho tạo sự cân đối và đẹp mắt.

5 lưu ý quan trọng giúp mâm ngũ quả tươi đẹp suốt Tết

Mâm ngũ quả trưng ngày Tết thường đặt trên bàn thờ hay phòng khách khoảng 3 - 5 ngày tùy từng gia đình. Để mâm quả giữ được vẻ tươi đẹp suốt kỳ nghỉ Tết, kinh nghiệm từ nhiều thế hệ cho thấy cần lưu ý 5 điều sau.

Thứ nhất, chọn những loại quả vừa chín tới để vẫn có được màu sắc tươi và bày được lâu - quả chín quá sẽ nhanh hỏng, quả xanh quá thì không đẹp mắt.

Thứ hai, chọn quả chắc tay, không bị dập hay trầy xước, còn nguyên cuống và lá để giữ thẩm mỹ trọn vẹn.

Thứ ba, tuyệt đối không nên rửa các loại quả trước khi trưng bày vì rất dễ làm quả nhanh héo hoặc hỏng. Chỉ cần dùng khăn giấy lau sạch phần vỏ ngoài là đủ.

Thứ tư, không bày các loại quả như mít, sầu riêng lên mâm ngũ quả bởi nhiều gai góc và có mùi quá nồng, không phù hợp không gian tâm linh.

Thứ năm, không dùng quả giả khi chưng mâm ngũ quả ngày Tết - lòng thành phải đi kèm với lễ vật thật, tươi ngon để bày tỏ sự kính trọng với tổ tiên.

Quốc Duẩn