Thị trường

Giá phân bón tăng vọt sau xung đột Trung Đông

Theo Nikkei Asia, xung đột tại Iran khiến giá phân bón tăng vọt. Việc đóng cửa eo biển Hormuz làm đình trệ các chuyến hàng từ Trung Đông, đe dọa an ninh lương thực toàn cầu.

Nguyên nhân khiến giá phân bón tăng mạnh

Ngân hàng Thế giới (World Bank) thống kê, giá urê đã tăng 54% từ tháng 2 đến tháng 3, đạt mức 726 USD/tấn. Mức này cao hơn 80% so với cùng kỳ năm ngoái và là mức giá phân bón cao nhất kể từ tháng 4/2022, thời điểm xung đột Nga – Ukraine diễn ra.

Trong nhóm phân bón dinh dưỡng chính (nitơ, axit photphoric, kali), urê và amoniac được sản xuất bằng cách tách hydro từ khí tự nhiên, sau đó tổng hợp với nitơ. Các quốc gia vùng Vịnh như Qatar, Arab Saudi và Oman là những nhà xuất khẩu lớn.

Nhà kinh tế John Baffes (World Bank) cho biết giá khí tự nhiên đã tăng khoảng 60% trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 3, kéo theo đà tăng mạnh của urê và các loại phân bón khác.

Sự gián đoạn các tuyến vận chuyển tại Trung Đông không chỉ ảnh hưởng đến năng lượng và phân bón mà còn lan sang các nguyên liệu thiết yếu phục vụ sản xuất lương thực.

Ảnh hưởng từ eo biển Hormuz đến nguồn cung

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), các quốc gia vùng Vịnh chiếm khoảng 30–35% xuất khẩu urê toàn cầu và 20–30% xuất khẩu amoniac.

Một nhà máy sản xuất urê tại Qatar đã phải ngừng hoạt động sau các cuộc tấn công của Iran, còn hoạt động vận chuyển phân bón qua eo biển Hormuz gần như bị tê liệt hoàn toàn.

Nguồn cung phân bón gốc axit photphoric cũng đang thắt chặt. Dù quặng photphat được khai thác tại Trung Quốc, Morocco, Jordan và một số quốc gia khác, quá trình chế biến thành phân bón phụ thuộc lớn vào axit sulfuric (sản xuất từ lưu huỳnh có nguồn gốc chủ yếu từ các nước vùng Vịnh).

Khoảng 50% lượng lưu huỳnh thương mại toàn cầu – sản phẩm phụ của quá trình lọc dầu và khí đốt – được vận chuyển qua eo biển Hormuz.

Giá quốc tế của photphat và diammonium phosphate (DAP) đã tăng khoảng 5% từ tháng 2 đến tháng 3. Xu hướng tăng giá này đã hình thành từ mùa xuân năm ngoái, trong bối cảnh Trung Quốc áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu.

FAO lưu ý, không giống dầu thô, thị trường phân bón không có cơ chế dự trữ chiến lược mang tính phối hợp toàn cầu, khiến khả năng ứng phó với gián đoạn nguồn cung bị hạn chế.

Tác động của giá phân bón đến lương thực toàn cầu

Lo ngại lớn nhất từ việc giá phân bón tăng cao là tác động lan tỏa sang giá lương thực. Giá lúa mì và dầu thực vật trên thị trường quốc tế đã bắt đầu tăng.

Theo World Bank, giá lúa mì giao dịch tại Mỹ trong tháng 3 đạt 276 USD/tấn, tăng 7% so với tháng trước. Khu vực Trung Tây Mỹ, vùng sản xuất trọng điểm, đang chịu ảnh hưởng của hạn hán khi nhiệt độ cao bất thường trong tháng 3 gây bất lợi cho lúa mì vụ đông.

Trong bối cảnh giá dầu thô leo thang, nhu cầu đối với dầu đậu nành, dầu cọ và các loại dầu thực vật phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học gia tăng, tiếp tục đẩy giá lên cao.

Một số quốc gia Đông Nam Á đang xem xét nâng tỷ lệ pha trộn nhiên liệu sinh học nhằm giảm áp lực giá bán lẻ. Giá dầu đậu nành trong tháng 3 đã tăng 16% so với tháng 2.

Rủi ro với nông nghiệp tại các nước đang phát triển

Hiện mùa gieo trồng vụ xuân đã bắt đầu tại Bắc bán cầu. Nếu tình trạng đóng cửa eo biển Hormuz kéo dài, hoạt động sản xuất nông nghiệp tại châu Á và Nam bán cầu sẽ chịu ảnh hưởng đáng kể.

Phân bón chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu chi phí sản xuất nông nghiệp tại các quốc gia đang phát triển, khiến khu vực này đặc biệt dễ tổn thương. Chi phí phân bón chỉ chiếm khoảng 10% giá trị các lô hàng ngô tại Bắc Mỹ, nhưng tỷ lệ này có thể lên tới 56% tại Tây Phi.

Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres đã kêu gọi các bên, bao gồm Iran, sớm nối lại hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz nhằm giảm thiểu rủi ro đối với sản xuất lương thực tại châu Phi và Nam Á.

Trước đó, Liên Hợp Quốc từng đóng vai trò trung gian trong thỏa thuận giữa Nga và Ukraine năm 2022, giúp khôi phục tạm thời xuất khẩu ngũ cốc qua Biển Đen.

Khả năng thay thế nguồn cung phân bón còn hạn chế

Xung đột Nga – Ukraine từng khiến giá lúa mì toàn cầu tăng mạnh do vai trò xuất khẩu lớn của hai quốc gia này. Tuy nhiên, nguồn cung đã dần được bù đắp khi Liên minh châu Âu và các nước khác gia tăng sản lượng, giúp thị trường ổn định trở lại sau khoảng sáu tháng. Nhưng khả năng tìm kiếm nguồn cung phân bón thay thế hiện gặp nhiều hạn chế, vì nguyên liệu đầu vào tập trung tại một số quốc gia nhất định.

Nếu giá phân bón và năng lượng tiếp tục duy trì ở mức cao, chi phí sản xuất gia tăng có thể khiến nông dân trì hoãn hoặc cắt giảm diện tích gieo trồng.

Quốc Duẩn