Thị trường
Ngành mía đường đối mặt rủi ro đứt gãy chuỗi liên kết khi giá đường giảm sâu
Giá đường giảm 3.000 đồng/kg khiến doanh nghiệp chịu áp lực tài chính lớn, trong khi nông dân trồng mía thu nhập thấp, đe dọa sinh kế của 220.000 hộ dân.
Ngành mía đường Việt Nam đang đứng trước nguy cơ đứt gãy chuỗi liên kết sản xuất khi giá đường liên tục lao dốc. Dù năng suất đường của Việt Nam hiện dẫn đầu khu vực Đông Nam Á, sự sụt giảm mạnh về giá và áp lực từ đường lậu đang gây gánh nặng tài chính nghiêm trọng cho cả doanh nghiệp lẫn 220.000 hộ nông dân.
Giá đường sụt giảm và áp lực thu nhập của người trồng mía
Từ năm 2025, chuỗi liên kết mía đường đối mặt với thách thức lớn khi giá đường nội địa giảm hơn 3.000 đồng/kg, hiện chỉ còn bằng 84% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, giá mua mía tại Việt Nam vẫn duy trì ở mức 1,2-1,5 triệu đồng/tấn, cao hơn khoảng 1,5 lần so với Thái Lan.
Theo ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, với năng suất bình quân hiện nay, mỗi hecta mía mang lại doanh thu khoảng 68-69 triệu đồng. Tuy nhiên, sau khi trừ chi phí phân bón, giống và nhân công ngày càng tăng cao, lợi nhuận thực tế của người trồng chỉ còn khoảng 25-40 triệu đồng/ha. Đây là mức thu nhập rất thấp so với các loại cây trồng khác như cà phê, hồ tiêu hay cây ăn quả, khiến nông dân khó bám trụ với nghề.
Doanh nghiệp chịu áp lực tồn kho và gánh nặng tài chính
Vụ sản xuất 2025/26 ghi nhận khó khăn chưa từng có khi lượng đường tồn kho từ niên vụ trước vẫn rất lớn nhưng không có triển vọng tiêu thụ. Nhiều doanh nghiệp mía đường đang rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: bề ngoài duy trì hình ảnh ổn định do áp lực niêm yết trên thị trường chứng khoán, nhưng thực chất đang chịu áp lực tài chính cực lớn.
Do đặc thù phụ thuộc vốn vay và chu kỳ thu hồi vốn kéo dài, việc không tiêu thụ được sản phẩm khiến các nhà máy buộc phải hạ giá thu mua mía xuống quanh mức 1 triệu đồng/tấn. Nếu tình trạng này kéo dài, nguy cơ đứt gãy chuỗi sản xuất là hiện hữu khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và nông dân chuyển đổi sang cây trồng khác.
Nghịch lý đường lậu và lỗ hổng quản lý thị trường
Một nghịch lý đang tồn tại là giá đường Việt Nam hiện thấp hơn các nước trong khu vực nhưng đường lậu vẫn tràn lan. Nguyên nhân chính do đường nhập lậu từ Thái Lan thẩm lậu qua Campuchia và Lào vào nội địa để trốn thuế. Chính sách trợ giá xuất khẩu của Chính phủ Thái Lan khiến đường lậu có giá rẻ hơn đáng kể so với đường sản xuất nội địa phải chịu đầy đủ nghĩa vụ thuế.
Đáng lưu ý, dù lượng đường lậu gia tăng tại các điểm nóng biên giới như Lao Bảo (Tỉnh Quảng Trị) hay các khu vực thuộc Tỉnh Tây Ninh, Tỉnh An Giang, công tác kiểm soát lại có dấu hiệu giảm hiệu quả. Năm 2025, lực lượng chức năng chỉ thu giữ khoảng 270 tấn đường nhập lậu, giảm mạnh so với mức hơn 866 tấn của năm 2024. Việc hợp thức hóa đường lậu qua các hóa đơn đấu giá đơn giản cũng đang là lỗ hổng khiến đường không rõ nguồn gốc lũng đoạn thị trường.
Kiến nghị cơ chế bảo vệ thị trường nội địa
Trước thực trạng này, Hiệp hội Mía đường Việt Nam kiến nghị cần thực hiện nghiêm các chỉ đạo về chống buôn lậu và áp dụng các biện pháp bảo vệ thị trường theo thông lệ quốc tế. Cụ thể, Việt Nam có thể tham khảo mô hình của Philippines (kiểm soát lưu kho nhập khẩu) hoặc Indonesia (áp dụng thuế tự vệ đối với siro ngô HFCS).
Việc thiết lập môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch và loại bỏ các "vùng cấm" trong quản lý thị trường được xem là giải pháp then chốt để khôi phục niềm tin cho nông dân và đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành mía đường quốc gia.