Ngành điều nỗ lực bảo vệ mục tiêu xuất khẩu 5 tỷ USD dù thị trường Trung Đông đóng băng

Mục tiêu kim ngạch xuất khẩu 5 tỷ USD của ngành điều Việt Nam trong năm 2026 đang đứng trước những thử thách lớn do biến động địa chính trị. Theo báo cáo từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, mặc dù hai tháng đầu năm ghi nhận tăng trưởng khả quan tại nhiều thị trường, sự đứt gãy chuỗi cung ứng sang khu vực Trung Đông đang tạo ra áp lực đáng kể lên chuỗi giá trị toàn ngành.

Thị trường Trung Đông đình trệ do xung đột địa chính trị

Trong năm 2025, Trung Đông từng giữ vị thế là một trong ba thị trường tiêu thụ hạt điều lớn nhất của Việt Nam, chỉ sau Trung Quốc và Mỹ. Các quốc gia như UAE, Thổ Nhĩ Kỳ và Arab Saudi đều nằm trong nhóm 10 thị trường nhập khẩu điều nhân hàng đầu. Tuy nhiên, tình hình xung đột kéo dài tại khu vực này đã khiến hoạt động giao thương gần như rơi vào trạng thái đóng băng.

Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), nhận định rằng rủi ro về vận chuyển và thị trường tiêu thụ đã khiến các nhà nhập khẩu thay đổi chiến lược. Thay vì ký hợp đồng gối đầu như trước, các đối tác hiện chỉ mua số lượng nhỏ đủ để duy trì kinh doanh ngắn hạn. Điều này dẫn đến tình trạng các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam thiếu vắng các đơn hàng ký mới từ khu vực này.

Chiến lược "xoay trục" sang Trung Quốc và Mỹ

Để bù đắp sự thiếu hụt từ Trung Đông, các doanh nghiệp đang nhanh chóng điều chỉnh trọng tâm sang các thị trường truyền thống và tiềm năng khác. Trung Quốc hiện đã vượt qua Mỹ để trở thành khách hàng lớn nhất của hạt điều Việt Nam, chiếm 19,6% thị phần trong năm 2025.

Dữ liệu từ Cục Hải quan cho thấy xu hướng tăng trưởng mạnh mẽ tại thị trường tỷ dân này. Trong hai tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang Trung Quốc đạt xấp xỉ 8.000 tấn với trị giá hơn 55 triệu USD, tăng 15,2% về lượng và 23,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Đặc biệt, riêng trong tháng 1, giá trị xuất khẩu sang thị trường này đã tăng gấp 2,6 lần.

Bên cạnh đó, Mỹ cũng là thị trường trọng điểm khi mức thuế quan đối với mặt hàng điều nhân đã về mức 0%. Việc đẩy mạnh các kênh bán lẻ và tiếp cận các tập đoàn phân phối lớn tại Nam Á và Trung Quốc được kỳ vọng sẽ giúp sản lượng hàng tăng trưởng ổn định, bù đắp đáng kể cho sự sụt giảm tại các khu vực đang có xung đột.

Gia tăng lợi nhuận thông qua chế biến sâu

Một trong những giải pháp cốt lõi để duy trì kim ngạch xuất khẩu là chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao. Vinacas xác định đây là ưu tiên chiến lược trong năm 2026 nhằm đảm bảo tính bền vững và lợi nhuận cho toàn ngành.

Ông Trần Văn Sơn, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Tập đoàn Gia Bảo, chia sẻ số liệu so sánh cụ thể về hiệu quả kinh tế: Một tấn hạt điều chế biến sâu có thể mang lại lợi nhuận từ 25-30 triệu đồng, cao gấp nhiều lần so với mức 5-6 triệu đồng của một tấn điều thô mua đi bán lại. Doanh nghiệp này đã đầu tư 6,5 triệu USD vào nhà máy chế biến nông sản tại Tỉnh Bình Phước, tập trung vào dòng sản phẩm tẩm gia vị phục vụ các thị trường khắt khe như Mỹ, Châu Âu và Nhật Bản.

Xây dựng chuỗi cung ứng nguyên liệu nội địa

Để giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, các doanh nghiệp đang tích cực mở rộng liên kết sản xuất với các hộ nông dân. Mô hình liên kết tại Tỉnh Bình Phước hướng tới mục tiêu chủ động 60-70% nguồn nguyên liệu trong nước thông qua việc hợp tác với hàng trăm hộ dân, đảm bảo quy trình canh tác đạt chuẩn xuất khẩu.

Việc đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại và định vị lại thương hiệu trên bản đồ thế giới được các chuyên gia kỳ vọng sẽ giúp ngành điều Việt Nam không chỉ thoát khỏi danh hiệu "xưởng gia công" mà còn giữ vững vị thế dẫn đầu toàn cầu về cả chất lượng và giá trị kinh tế trong tương lai.