Ngành điều Việt Nam hướng tới mục tiêu 5 tỷ USD năm 2026 bất chấp áp lực nguyên liệu

Ngành điều Việt Nam bước vào mùa vụ năm 2026 với mục tiêu xuất khẩu khoảng 800.000 tấn nhân điều, đạt kim ngạch 5 tỷ USD. Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế, chuỗi cung ứng của ngành hàng tỷ đô này đang bộc lộ những bất cập hệ thống, đặc biệt là sự phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu ngoại nhập và năng suất nội địa bấp bênh.

Áp lực từ sự phụ thuộc nguồn cung bên ngoài

Số liệu từ Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) cho thấy, Việt Nam hiện là quốc gia nhập khẩu điều thô lớn nhất thế giới để phục vụ chế biến. Trong năm 2025, các doanh nghiệp trong nước đã nhập khẩu hơn 3,122 triệu tấn điều thô với tổng giá trị trên 4,667 tỷ USD. Việc nắm giữ 80% thị phần nhân điều xuất khẩu toàn cầu đồng nghĩa với việc ngành điều đang đứng trước rủi ro lớn khi thị trường nguyên liệu quốc tế biến động.

Hiện nay, nhiều quốc gia châu Phi – nguồn cung chính của Việt Nam – đang thay đổi chính sách thương mại. Một số nước đã áp dụng lệnh cấm xuất khẩu điều thô đầu vụ, tăng thuế phí hoặc ấn định giá xuất khẩu tối thiểu nhằm giữ lại nguyên liệu cho công nghiệp chế biến nội địa. Bên cạnh đó, các xung đột địa chính trị tại Trung Đông gây gián đoạn chuỗi cung ứng, đẩy chi phí logistics và giá nhiên liệu tăng cao, trực tiếp bào mòn lợi nhuận của doanh nghiệp Việt.

Thách thức từ tâm lý thị trường

Đáng chú ý, tình trạng doanh nghiệp tranh mua nguyên liệu đầu vụ đang đẩy giá thành lên cao một cách bất hợp lý. Ông Cao Thúc Uy, Giám đốc Công ty TNHH Cao Phát, nhận định rủi ro lớn nhất hiện nay là tâm lý thị trường. Dù sản lượng điều thô toàn cầu năm 2026 dự báo ổn định ở mức 5 triệu tấn, tương đương năm 2025, nhưng việc thiếu thông tin minh bạch khiến nhiều đơn vị ồ ạt thu mua sớm khi chưa thực sự cần thiết.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Minh Họa, Phó Chủ tịch Vinacas, khẳng định nguồn cung thế giới không thiếu. Ông khuyến cáo cộng đồng doanh nghiệp cần phối hợp điều tiết chuỗi cung ứng, hạn chế tình trạng đầu cơ và tập trung vào chế biến sâu để gia tăng giá trị sản phẩm thay vì chạy đua số lượng thô.

Vùng nguyên liệu nội địa sụt giảm năng suất

Trong khi phụ thuộc vào nhập khẩu, vùng nguyên liệu trong nước lại đang đối mặt với sự suy giảm nghiêm trọng do cây già cỗi và thời tiết cực đoan. Khảo sát tại tỉnh Đồng Nai (khu vực tỉnh Bình Phước cũ) cho thấy nắng nóng kéo dài và mưa trái mùa đầu năm 2026 đã khiến nhiều vườn điều bị khô bông, tỷ lệ đậu trái thấp.

Tại xã Phú Nghĩa, nông dân cho biết sản lượng có thể giảm tới 30-70% so với năm trước. Với diện tích 0,8ha, nhiều hộ dân dự kiến chỉ thu hoạch được 3 tạ thay vì 1 tấn như mọi năm. Dù giá điều thô hiện duy trì mức 35.000 – 36.000 đồng/kg, nhưng do năng suất thấp, thu nhập của người trồng điều vẫn không đảm bảo cuộc sống.

Giải pháp từ cải tạo giống mới

Để khắc phục tình trạng này, một số nông dân đã chủ động lai tạo giống mới để nâng cao khả năng thích ứng. Điển hình là giống điều BP-102 do ông Hoàng Văn Tần (xã Long Hà, Đồng Nai) lai tạo. Giống này cho thu hoạch sau 2 năm trồng và đạt năng suất từ 3 – 4 tấn/ha từ năm thứ 5, cao hơn hẳn so với các giống địa phương cũ.

Vinacas nhận định, phát triển vùng nguyên liệu trong nước thông qua tái canh và cải tạo giống là chiến lược cốt lõi để giảm phụ thuộc nhập khẩu. Tuy nhiên, quá trình này hiện còn chậm do sự cạnh tranh từ các loại cây công nghiệp khác như sầu riêng, hồ tiêu và tình trạng thiếu vốn của người canh tác. Ngành điều cần sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ cơ quan quản lý trong việc quy hoạch vùng trồng và hướng dẫn kỹ thuật để duy trì vị thế dẫn đầu trên bản đồ nông sản thế giới.