Cần biết

Lễ tạ mộ cuối năm (lễ Chạp) là gì?

Lễ tạ mộ hay lễ Chạp là nghi thức được thực hiện vào tháng 12 Âm lịch (tháng Chạp) hằng năm. Theo đó, các gia đình đến nơi đặt mộ phần tổ tiên, người thân đã khuất để làm hai việc chính: thứ nhất là tạ ơn thần linh, thổ địa đã cai quản và che chở nơi an nghỉ của gia tiên trong suốt một năm qua; thứ hai là dọn dẹp, sửa sang mộ phần rồi thắp hương kính mời hương linh ông bà về đón Tết cùng con cháu.

Người xưa có câu "Con người có tổ có tông, như cây có cội, như sông có nguồn". Trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, cha ông dù đã mất đi nhưng vẫn luôn hiện diện trong tâm trí con cháu.

Lễ tạ mộ cuối năm chính là biểu hiện cao đẹp của đạo lý uống nước nhớ nguồn — nhắc nhở thế hệ sau về lòng hiếu thảo, sự biết ơn với các bậc sinh thành và tiền nhân.

Theo TS Vũ Thế Khanh, tảo mộ (tạ mộ) cuối năm thường các gia đình đi từ ngày 20 - 30 Tết. Tuy nhiên, phần lớn gia đình chọn làm lễ sau ngày 23 tháng Chạp (sau khi cúng tiễn ông Công ông Táo về trời), bởi theo quan niệm dân gian, từ thời điểm này ông bà tổ tiên bắt đầu được rước về nhà đoàn tụ cùng con cháu.

Năm nay, ngày 23 tháng Chạp Ất Tỵ rơi vào thứ Ba 10/2/2026 (Dương lịch) và ngày 30 Tết là thứ Hai 16/2/2026. Như vậy, thời gian lý tưởng để làm lễ tạ mộ Tết Bính Ngọ 2026 là từ ngày 11/2 đến chiều 16/2/2026 (tức 24 đến 30 tháng Chạp Ất Tỵ).

Việc tạ mộ cuối năm không cần phải chọn giờ đẹp, quan trọng các gia đình chọn các ngày có thời tiết thuận lợi, tạnh ráo, ấm áp, thuận tiện để con cháu tề tựu đông đủ.

Trình tự nghi thức lễ tạ mộ cuối năm

Để lễ tạ mộ diễn ra trang nghiêm và đúng phong tục, các gia đình nên thực hiện theo trình tự sau đây. Đây là quy trình phổ biến được nhiều chuyên gia phong tục và nhà nghiên cứu văn hóa khuyến nghị.

Bước 1: Thắp hương tại nơi thờ chung của nghĩa trang: Khi đến nghĩa trang, gia chủ nên đến nơi thờ Thổ Địa hoặc nơi thờ Địa Tạng Vương Bồ Tát (nếu có) để đặt lễ và thắp nhang trước, xin phép thần linh cai quản khu nghĩa trang cho gia đình được vào thăm viếng.

Bước 2: Dọn dẹp, sửa sang mộ phần: Con cháu tiến hành nhổ cỏ dại, quét dọn sạch sẽ mặt trước, mặt sau và khu vực xung quanh mộ. Nếu có cây cảnh, chăm sóc cắt tỉa gọn gàng. Có thể trồng thêm hoa, trang trí cho phần mộ đẹp và ấm cúng hơn.

Bước 3: Bày lễ vật và thắp hương khấn vái: Sắp lễ vật lên ban thờ trước mộ phần, thắp 9 nén nhang (hoặc 3 nén tùy phong tục), chắp tay thành kính xá lễ rồi đọc văn khấn tạ mộ.

Nội dung văn khấn gồm hai phần: khấn thần linh thổ địa cai quản khu mộ, sau đó khấn mời hương linh gia tiên về đón Tết.

Bước 4: Chờ hương tàn, hóa vàng: Trong khi đợi hương cháy, con cháu có thể tiếp tục dọn dẹp những phần còn lại. Khi hương cháy được khoảng 2/3, gia chủ tiến hành lễ tạ, hóa tiền vàng mã và xin thụ lộc.

Bước 5: Thắp hương cho mộ phần lân cận: Một nét đẹp đáng trân quý là sau khi chăm sóc mộ gia đình xong, con cháu nên thắp hương cho những ngôi mộ vô thừa nhận hoặc mộ phần xung quanh, thể hiện tấm lòng nhân ái và đức độ.

Văn khấn lễ tạ mộ cuối năm (khấn tại mộ phần)

Dưới đây là bài văn khấn lễ tạ mộ cuối năm chuẩn theo sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam do Nhà xuất bản Văn Hóa – Thông Tin ban hành

TS Lê Xuân Phương (chuyên gia phong thuỷ) cũng giới thiệu bài Văn khấn lễ Chạp để các gia đình có thể tham khảo:

Văn khấn thỉnh mời ông bà tổ tiên về đón Tết (khấn tại bàn thờ gia tiên)

Sau khi hoàn thành lễ tạ mộ trở về nhà, các gia đình cần chuẩn bị thêm một mâm cơm cùng lễ vật, tiền vàng để thỉnh mời gia tiên tại nhà. Sắp lễ lên bàn thờ gia tiên, thắp 9 nén nhang, chắp tay quỳ lễ 9 lễ rồi đọc bài khấn dưới đây.

Dưới đây là bài văn khấn thỉnh mời ông bà tổ tiên về đón Tết (khấn tại bàn thờ gia tiên) chuẩn theo sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam do Nhà xuất bản Văn Hóa – Thông Tin ban hành

Văn khấn rước gia tiên từ xa (dành cho người không về được)

Con cháu ở xa không có điều kiện về quê ra mộ phần vẫn có thể làm lễ rước gia tiên tại nhà. Bày lễ vật, hương hoa lên bàn thờ, thắp hương khấn vái vào giờ Ngọ (11h – 13h) ngày 30 Tết (hoặc 29 Tết), vái lạy mời tổ tiên về ăn Tết cùng gia đình.

Nghi thức này tuy không thực hiện tại mộ nhưng vẫn thể hiện trọn vẹn tấm lòng hiếu kính, đúng với đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Chuẩn bị lễ vật tạ mộ cuối năm

Lễ vật tạ mộ không đòi hỏi mâm cao cỗ đầy, mà cốt ở tấm lòng thành tâm. Tùy theo điều kiện kinh tế và phong tục vùng miền, mỗi gia đình có thể sắm lễ khác nhau. Dưới đây là hướng dẫn chuẩn bị đồ lễ phổ biến để các gia đình tham khảo.

Lễ vật cơ bản (bắt buộc)

Những vật phẩm không thể thiếu khi đi tạ mộ gồm: hương (nhang), đèn hoặc nến đỏ, trầu cau (3 lá trầu, 3 quả cau), trà, rượu, nước trong, tiền vàng mã và một đĩa hoa quả tươi (nên chọn 5 loại quả tròn đẹp mắt).

Về hoa tươi, nên lựa chọn hoa hồng đỏ, hoa cúc trắng, hoa bách hợp hoặc những loại hoa mà người đã khuất sinh thời yêu thích.

Lễ mặn (tùy điều kiện gia đình)

Nếu chuẩn bị lễ mặn, gia đình có thể sắm thêm: một con gà trống luộc nguyên con (hoặc một khoanh giò, 2 lạng thịt nạc vai luộc), một đĩa xôi trắng hoặc bánh chưng, một đĩa gạo muối.

Lễ chay (phù hợp gia đình theo đạo Phật)

Đối với lễ chay, chuẩn bị thêm: bánh, gạo, muối, chén mật, xôi chè nếp. Lễ chay thanh tịnh, thích hợp với những gia đình mong muốn giữ sự giản dị và trang nghiêm.

Phần đồ mã

Theo phong tục, phần đồ mã gồm: tiền vàng lá, xu tiền, quần áo giấy cho người đã khuất. Một số gia đình còn chuẩn bị thêm cây vàng, cây bạc, ngựa giấy. Tuy nhiên, xu hướng hiện nay khuyến khích hạn chế đốt vàng mã để bảo vệ môi trường và tiết kiệm, phù hợp với tinh thần văn minh.

Những điều cần lưu ý khi đi tạ mộ cuối năm

Những việc nên làm

Chọn ngày trời tạnh ráo, ấm áp để đi tạ mộ. Mang theo đầy đủ dụng cụ dọn dẹp như cuốc nhỏ, dao, kéo cắt cỏ, chổi quét. Dọn dẹp kỹ lưỡng cả phía trước, phía sau và khu vực xung quanh mộ phần. Thắp hương cho những ngôi mộ lân cận, đặc biệt là mộ vô thừa nhận — đây là nét đẹp nhân văn được các chuyên gia phong tục khuyến khích.

Những điều kiêng kỵ

Không nô đùa, cười nói lớn tiếng, nói tục hoặc gọi tên nhau khi ở trong khu nghĩa trang. Không giẫm đạp, ngồi lên những ngôi mộ vì bị coi là bất kính. Không ăn đồ cúng tại nghĩa trang vì dễ ảnh hưởng sức khỏe. Không tranh thủ tập thể dục, dưỡng sinh tại đó vì theo quan niệm dân gian, uế khí dễ xâm nhập vào cơ thể. Hạn chế chụp ảnh tại khu vực nghĩa trang.

Đối tượng nên tránh đi tạ mộ

Phụ nữ đang mang thai, người có sức khỏe yếu, người đang bị bệnh nặng nên hạn chế đi tạ mộ để tránh ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Trẻ nhỏ nếu đi theo nên được người lớn trông nom cẩn thận. Khi trở về nhà, nên hơ lửa hoặc tắm nước gừng để thanh lọc, giữ cho cơ thể sạch sẽ.

Quốc Duẩn