Kiểm tra nguyên liệu sẵn có, lên thực đơn linh hoạt và bảo quản đúng cách có thể giúp gia đình hạn chế mua thừa, giảm thực phẩm phải bỏ đi mà vẫn duy trì bữa cơm đa dạng.
Bó rau trong ngăn mát bị quên đến héo, gói thịt đã cấp đông nhưng hôm sau lại mua thêm, hay gia vị chỉ dùng một lần rồi để lâu trong tủ bếp: đó là những tình huống dễ gặp khi đi chợ và lên món thiếu kế hoạch. Thực phẩm bị bỏ đi còn đồng nghĩa với phần công sức trồng trọt, vận chuyển và bảo quản đã tiêu tốn.
Theo báo cáo Food Waste Index 2024 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), năm 2022 thế giới phát sinh khoảng 1,05 tỷ tấn chất thải thực phẩm tại hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và bán lẻ; riêng hộ gia đình chiếm 60%. Dù không phải số liệu riêng của Việt Nam, ước tính này cho thấy việc sử dụng thực phẩm tại nhà là vấn đề đáng quan tâm.
Trước khi đi chợ hãy xem trong bếp còn gì
Một cách bắt đầu đơn giản là dành vài phút kiểm tra ngăn mát, ngăn đông và tủ thực phẩm khô. Gia đình nên ghi lại những thứ còn dùng được, những nguyên liệu cần sử dụng sớm và số bữa thực sự sẽ nấu ở nhà trong vài ngày tới. Khi đã biết có gì, danh sách mua sắm mới phản ánh nhu cầu thay vì chỉ dựa vào ý thích nhất thời tại quầy hàng.
Danh sách có thể chia thành nhóm thực phẩm tươi cho bữa gần nhất, nhóm nguyên liệu dùng chung cho nhiều món và nhóm thực phẩm khô cần bổ sung. Không nhất thiết mua đủ mọi thứ cho cả tuần. Với cá, thịt hoặc rau dễ hỏng, lịch mua nên dựa vào thời điểm chế biến và khả năng bảo quản thực tế của gia đình. Những bữa ăn ngoài, ngày về muộn hay khi có khách cũng cần được tính trước để tránh chuẩn bị quá nhiều.
Hiểu nguyên liệu để tránh mua nhầm và dùng không hết
Không phải nguyên liệu nào cũng có cách sơ chế, bảo quản và sử dụng giống nhau. Rau lá cần được chú ý về độ tươi; nhóm củ, hạt, nấm, thịt và thủy sản có đặc điểm khác biệt. Biết một loại thực phẩm phù hợp với món kho, món canh hay món xào giúp người nấu lựa chọn lượng mua và hướng chế biến ngay từ đầu. Ví dụ, bí đỏ có thể dùng cho món canh hoặc món hấp tùy khẩu vị.
Với mục đích hỗ trợ tra cứu, Thư viện thực phẩm BepAZ tập hợp thông tin về nhiều nhóm thịt, cá, rau củ, ngũ cốc và gia vị, cùng những nội dung liên quan đến nhận diện, sơ chế và ứng dụng trong món ăn. Người đọc có thể tìm hiểu một nguyên liệu trước khi mua, hoặc xem thêm lựa chọn khi cần thay đổi món dự định nấu. Thông tin tra cứu vẫn cần được đối chiếu với nhãn sản phẩm và hướng dẫn an toàn từ cơ quan chuyên môn khi có yêu cầu đặc biệt.
Lên thực đơn theo nhóm món nhưng giữ sự linh hoạt
Một thực đơn tuần không cần là lịch cố định đến từng chi tiết. Gia đình có thể dự kiến các nhóm món như món chính, rau, canh và món ăn nhanh cho ngày bận rộn; sau đó thay đổi thứ tự theo nguyên liệu đang có và số người ăn thực tế. Khi một món phải đổi vì không mua được thực phẩm phù hợp, các lựa chọn thay thế sẽ giúp tránh mua thêm quá nhiều thứ ngoài kế hoạch.
Tại chuyên trang công thức nấu ăn BepAZ, BepAZ sắp xếp các bài viết theo nhóm món và cho phép tìm kiếm bằng tên món hoặc nguyên liệu. Chuyên trang cũng có những gợi ý cho bữa ăn trong 30 phút, thực đơn bảy ngày và mâm cơm vùng miền. Đây là cách tham khảo để người nấu kết nối nguyên liệu sẵn có với món ăn, không phải một chế độ ăn áp dụng giống nhau cho mọi gia đình.
Tiết kiệm không có nghĩa là giữ thực phẩm bằng mọi giá
Giảm lãng phí phải đi cùng an toàn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị năm nguyên tắc cơ bản khi xử lý thực phẩm: giữ vệ sinh; tách riêng thực phẩm sống và chín; nấu chín kỹ; giữ thực phẩm ở nhiệt độ an toàn; sử dụng nước và nguyên liệu an toàn. Thực phẩm mua về cần được bảo quản theo đặc điểm từng loại và hướng dẫn trên bao bì, không chỉ dựa vào vẻ ngoài.
Gia đình nên chia khẩu phần trước khi cấp đông nếu phù hợp, ghi chú thời điểm bảo quản, giữ thực phẩm sống trong vật chứa kín để hạn chế tiếp xúc với món đã nấu và không để tủ lạnh quá chật. Thực phẩm có dấu hiệu hỏng, hết hạn sử dụng hoặc không còn bảo đảm an toàn không nên được tận dụng chỉ vì tiếc. Tiết kiệm hiệu quả bắt đầu từ mua vừa đủ, chứ không phải cố sử dụng phần thực phẩm đã không còn phù hợp.
Bài học tổ chức nguyên liệu từ bếp gia đình đến bếp chuyên nghiệp
Trong bếp phục vụ nhiều suất ăn, việc dự kiến số phần, bố trí sơ chế và kiểm soát nguyên liệu ảnh hưởng đến nhịp vận hành. BepAZ hoạt động trong lĩnh vực tư vấn, triển khai giải pháp bếp công nghiệp và phát triển nội dung kiến thức thực phẩm, nấu ăn. Dù quy mô khác nhau, bếp gia đình và bếp kinh doanh đều cần chọn đúng nguyên liệu, chuẩn bị vừa đủ và hạn chế thao tác thừa.
Từ việc rà lại ngăn mát, ghi danh sách trước khi đi chợ đến ghi nhận món thường bị thừa, mỗi gia đình có thể tự điều chỉnh sau vài tuần. Kho công thức hay thư viện thực phẩm chỉ là công cụ hỗ trợ; thói quen mua sắm và nấu nướng có kế hoạch mới tạo ra thay đổi lâu dài.
