Cứ mỗi tuần, HTX Dịch vụ và Môi trường Thạch Kim (xã Lộc Hà) lại chở 8 xe tải có trọng lượng khoảng 110 tấn chất thải rắn sinh hoạt (gọi tắt là rác thải) của 6 thôn ven biển thuộc xã Thạch Kim cũ đi đến bãi chôn lấp. Nguồn rác ở đây không được phân loại, lẫn lộn nhiều thứ khác nhau: từ thức ăn thừa, rau dưa hỏng đến quần áo cũ, chăn màn, đồ dùng sinh hoạt hỏng, túi bóng, chai nhựa… Những người làm nhiệm vụ thu gom rác ở đây dường như cũng đã quen với cảnh những túi rác cồng kềnh, lộn xộn này nên chẳng còn muốn nhắc nhở, hướng dẫn; chỉ cố gắng thu dọn, còn các khâu sau đó thì mặc kệ.
Anh Đặng Trần Thông – Phó Giám đốc HTX Dịch vụ và Môi trường Thạch Kim cho biết: “Địa bàn chúng tôi đất chật người đông, áp lực về môi trường rất lớn, nhưng người dân chưa quen, chưa thực hiện việc phân loại rác tại nguồn. Các cấp, các ngành và chúng tôi đã nhiều lần tuyên truyền, vận động, hướng dẫn nhưng tình hình không chuyển biến. Nguyên nhân là vì rác phát sinh hàng ngày nhiều, các gia đình không có chỗ để bỏ nhiều loại giỏ rác, không có đất để làm bể ủ phân vi sinh… nên bà con không thực hiện”.
Tình trạng chất thải rắn sinh hoạt không phân loại đang diễn ra ở nhiều địa phương trong toàn tỉnh. Anh Hoàng Văn Lĩnh - Giám đốc HTX Môi trường và Dịch vụ nông nghiệp xã Mai Phụ thông tin: “Bình quân mỗi ngày, toàn xã phát sinh gần 13 tấn rác thải các loại. Qua quan sát và đánh giá chúng tôi thấy rất ít hộ thực hiện phân loại rác tại nguồn, tỷ lệ rác được phân loại rất thấp. Bà con đã quen với việc chỉ giữ lại những gì có thể tận dụng, còn lại vứt chung để chở đi chôn lấp nên gây khó khăn cho công tác thu gom, tập kết, vận chuyển của HTX”.
Dù đã được các cấp, các ngành, nhất là hội phụ nữ, đoàn thanh niên tuyên truyền, vận động thường xuyên nhưng việc “thẩm thấu” vai trò, tác dụng, ý nghĩa của việc phân loại rác đối với người dân vẫn còn khá chậm. Bà Nguyễn Thị Hà ở TDP Hải Phong 1 (phường Vũng Áng) lý giải: “Chúng tôi không quan tâm nhiều đến việc phân loại rác tại nhà, mọi thứ đều tiện tay cho vào bao để trước cửa chờ người đến thu gom. Dù đã được tuyên truyền, hướng dẫn nhưng cả TDP dường như chẳng có bể ủ phân vi sinh nào vì chúng tôi không làm ruộng, phân vi sinh ủ xong không biết làm gì, nó chỉ khiến thêm chật chội, rườm rà”.
Phân loại rác thải tại nhà được xem là “chìa khóa” để giảm thiểu ô nhiễm môi trường cho các khu dân cư và bớt áp lực cho các cơ sở xử lý. Vì vậy, giai đoạn trước năm 2021, tỉnh ta đã tiến hành hỗ trợ một số địa phương (TP Hà Tĩnh, TX Kỳ Anh và TX. Hồng Lĩnh cũ) thí điểm mô hình phân loại rác tại nguồn. Tuy nhiên, giai đoạn đó do thiếu phương tiện vận chuyển, các khu xử lý chưa đồng bộ nên quá trình thu gom các loại rác được nhập chung, dẫn đến mô hình không hiệu quả. Những năm gần đây, các sở ngành, địa phương cũng đã làm nhiều cách từ tuyên truyền, vận động, tập huấn, hướng dẫn đến tặng giỏ rác, xây bể vi sinh, hỗ trợ chế phẩm sinh học… nhưng tình hình vẫn chuyển biến chậm.
Sau hơn 5 năm thực hiện phân loại rác tại nguồn theo quy định của Luật Bảo vệ Môi trường đã có những chuyển biến, nhưng chậm, còn nhiều khó khăn, vướng mắc, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn và người trong cuộc thì nguyên nhân dẫn đến thực trạng này là do người dân vẫn còn thói quen vứt rác bừa bãi, tùy tiện, ý thức bảo vệ môi trường sống chưa cao; lượng rác thải sinh hoạt phát sinh hàng ngày được mang đi chôn lấp khá nhiều (60 – 65%) nên không đòi hỏi khắt khe về phân loại; hạ tầng, thiết bị phục vụ phân loại, thu gom, vận chuyển chưa đồng bộ; các cơ sở thu mua, tái chế rác thải để làm phân vi sinh, thức ăn gia súc, gia cầm còn ít; hoạt động này đang dừng lại ở khuyến khích, vận động, chứ chưa có chế tài xử phạt…
Theo số liệu thống kê của Sở NN&MT vào năm 2022, nhờ phân loại, xử lý rác tại nguồn nên đã giảm được hơn 26% lượng rác thải hàng ngày (gần 190 tấn/ngày). Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 200 nghìn hộ có công trình phân loại rác thải sinh hoạt và 30 mô hình xử lý tập trung, giúp giảm khoảng 30% rác phát sinh hàng ngày (khoảng 240 tấn/ngày). Hoạt động phân loại rác tại nguồn thiếu đột phá, chuyển biến chậm đang góp phần gây áp lực lên công đoạn xử lý và bảo vệ môi trường.
Anh Bùi Đức Thắng - Phó giám đốc HTX Tân Phát, phụ trách Lò đốt rác Cương Gián (xã Cổ Đạm) cho biết: "Vì rác thải không được phân loại tại nguồn nên mỗi ngày chúng tôi tiếp nhận khoảng 30 tấn rác nguyên liệu, nhưng sau khi sàng lọc, phân loại tại lò thì chỉ có 15 - 17 tấn có thể sử dụng được. Phân loại rác tại nguồn chưa tốt dẫn đến phát sinh chi phí vận chuyển, nhân công xử lý, ô nhiễm môi trường tại lò đốt và tăng lượng rác phải chôn lấp. Chúng tôi mong các cấp, các ngành và mỗi người dân quan tâm hơn đến vấn đề này để chung tay xử lý rác thải hiệu quả, an toàn, tiết kiệm".
