Bài viết trình bày cách tách chi phí riêng, phân bổ khoản dùng chung và đọc hiệu quả từng cây để quyết định đầu tư cho vụ sau.
Vì sao cần tách chi phí từng loại cây trong vườn xen canh
Trong vườn xen canh, cà phê và hồ tiêu cùng dùng chung đất, nước tưới, công làm cỏ và nhiều khi chung cả đợt bón phân. Khi mọi khoản chi được ghi vào một cuốn sổ không phân loại, cuối vụ chủ hộ chỉ biết tổng thu trừ tổng chi, mà không biết loại cây nào đang đóng góp phần lớn lợi nhuận.
Hai loại cây có chu kỳ và đặc điểm chi phí khác nhau. Hồ tiêu cần trụ, công buộc dây, tỉa cành và thường cần chăm sóc kỹ hơn khi trời mưa nhiều. Cà phê cần công tỉa cành sau thu hoạch, phân bón theo giai đoạn ra hoa, nuôi quả và nhiều đợt tưới trong mùa khô. Gộp chung các khoản này làm mờ đi thông tin về hiệu quả thực của từng cây.
Giá bán của hai loại nông sản cũng biến động theo những yếu tố khác nhau. Chủ hộ thường theo dõi giá cà phê trực tuyến để biết diễn biến của cà phê nhân trong mùa thu hoạch, trong khi giá hồ tiêu có nhịp riêng. Khi doanh thu và chi phí được tách theo cây, chủ hộ có thể so sánh lợi nhuận trên mỗi cây hoặc mỗi sào của từng loại qua nhiều vụ.
Việc tách chi phí không đòi hỏi phần mềm phức tạp. Một cuốn sổ hoặc bảng tính với ba cột chính là cà phê, hồ tiêu và khoản dùng chung đã đủ để bắt đầu, miễn là mỗi khoản chi được ghi ngay trong ngày phát sinh.
Phân bổ các khoản chi dùng chung giữa hai loại cây
Khoản riêng là khoản chỉ phục vụ một loại cây, như trụ tiêu, dây buộc tiêu, công hái cà phê hay thuốc trị bệnh đặc thù của một loại cây. Các khoản này được ghi thẳng vào cột tương ứng. Phần khó hơn là khoản dùng chung như tiền điện bơm nước, nhiên liệu máy bơm, công làm cỏ hay phân hữu cơ bón cả vườn.
Cách phân bổ đơn giản là chia theo tỷ lệ số cây hoặc diện tích tán. Giả sử vườn có 1.000 gốc cà phê và 300 trụ tiêu, chủ hộ có thể chia khoản dùng chung theo tỷ lệ tương ứng, có điều chỉnh nếu một loại cây cần nhiều nước hay nhiều công hơn. Quan trọng là giữ cùng một tỷ lệ qua các vụ để số liệu so sánh được với nhau.
Với nước tưới, chủ hộ có thể ghi số giờ bơm cho từng khu vực nếu vườn có khu trồng thuần và khu trồng xen. Với công lao động, có thể ghi số ngày công theo loại việc: ngày công hái tiêu, ngày công hái cà phê, ngày công làm cỏ chung. Ghi theo loại việc giúp phân bổ sát thực tế hơn chia đều.
Khoản dùng chung nên được tổng hợp cuối mỗi tháng và chia một lần, thay vì chia từng hóa đơn. Cách này giảm thời gian ghi chép mà vẫn đảm bảo số liệu cuối vụ đủ chính xác cho việc ra quyết định.
Đọc kết quả cuối vụ để quyết định đầu tư cho vụ sau
Sau khi bán xong nông sản, chủ hộ cộng toàn bộ chi phí riêng và phần phân bổ của từng cây, rồi so với doanh thu tương ứng. Kết quả cho biết lợi nhuận trên mỗi gốc cà phê và mỗi trụ tiêu, cũng như tỷ trọng đóng góp của từng cây vào thu nhập của gia đình trong năm.
Doanh thu hồ tiêu phụ thuộc vào sản lượng và thời điểm bán. Ghi lại giá tiêu hôm nay vào mỗi ngày bán cùng số ki-lô-gam đã bán giúp chủ hộ tính được giá bán bình quân của cả vụ. Con số này kết hợp với chi phí đã tách sẽ cho thấy hồ tiêu cần đạt mức sản lượng nào để bù đủ phần chi đã bỏ ra.
Khi có số liệu của hai đến ba vụ, chủ hộ có căn cứ để quyết định trồng dặm thêm trụ tiêu, thay những gốc cà phê năng suất thấp hay giữ nguyên tỷ lệ hiện tại. Quyết định dựa trên số liệu của chính vườn nhà sẽ phù hợp hơn so với việc chạy theo diễn biến giá của một mùa.
Số liệu tách theo cây cũng hỗ trợ việc lập kế hoạch vốn. Chủ hộ biết loại cây nào cần chi nhiều vào tháng nào, từ đó trích một phần tiền bán của vụ trước vào quỹ riêng cho từng giai đoạn chăm sóc của vụ sau.
Trồng xen canh mang lại hai nguồn thu, và ghi chép chi phí theo từng cây giúp nông hộ nhìn rõ giá trị của mỗi nguồn. Khi khoản riêng được ghi đúng cột, khoản chung được phân bổ nhất quán và kết quả được đối chiếu qua nhiều vụ, mỗi quyết định về vườn cây đều có số liệu làm nền tảng.
