Khói là dấu hiệu quan trọng giúp lực lượng cảnh sát PCCC&CNCH đánh giá tình hình hiện trường và đưa ra quyết định nhanh chóng. Từ màu sắc, độ đậm đặc đến sự phát tán của khói có thể cung cấp thông tin về loại vật liệu đang cháy, mức độ nguy hiểm và hướng lan truyền của đám cháy.
1. Thành phần của khói
Khói là tập hợp của các loại khí độc, các hạt chất lỏng, chất rắn lơ lửng trong không khí sinh ra khi một nguyên liệu bị đốt cháy hoặc chưng khô, khô cạn, sau phản ứng có sinh ra chất khí có màu, kèm theo đó là một lượng không khí bị cuốn theo và trộn lẫn vào các phần tử.
- Một số loại khí độc trong khói: gồm CO, HCN, CO₂, NH₃, Cl₂, HCl, SO₂...
- Hạt chất lỏng: gồm các hạt nhỏ từ hydrocacbon chưa cháy hết (dầu, nhựa nóng chảy) hoặc hơi nước hình thành từ sự bay hơi của độ ẩm trong vật liệu hoặc từ nước chữa cháy. Những giọt lỏng này có thể làm tăng khả năng bám dính của khói lên bề mặt và người tiếp xúc.
- Hạt chất rắn: gồm muội than (bồ hóng), tro mịn, sợi và bụi từ vật liệu cháy. Những hạt rắn này là nguyên nhân khiến khói có màu sắc đậm và ảnh hưởng đến hô hấp.
2. Màu sắc của khói
Màu sắc của khói có thể giúp xác định loại vật liệu đang cháy và mức độ nguy hiểm của đám cháy:
- Khói trắng hoặc xám nhạt: xuất hiện ở giai đoạn đầu khi các vật liệu như gỗ, giấy, vải hoặc các chất hữu cơ đang cháy. Cũng có thể là hơi nước khi nước chữa cháy làm nguội vật liệu đang cháy.
- Khói đen: khói đen xuất hiện khi các hợp chất hữu cơ giàu carbon như nhựa, cao su, xăng dầu chưa cháy hết hoặc các vật liệu tổng hợp, bị nhiệt phân nhưng không đủ oxy để cháy hoàn toàn. Khi oxy hạn chế, các hạt carbon (bồ hóng) và các sản phẩm cháy không hoàn toàn như khí CO sẽ hình thành, làm cho khói có màu đen đậm. Loại khói này rất nguy hiểm cho người tiếp xúc vì chứa nhiều khí độc như CO, HCN, SO₂ và thường kèm theo ngọn lửa mạnh có nguy cơ bùng phát đột ngột (hiện tượng flashover).
- Khói vàng hoặc xanh lục: xuất hiện khi cháy hóa chất như lưu huỳnh, clo hoặc amoniac. Đây là loại khói cực kỳ độc hại, có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến đường hô hấp và hệ thần kinh của con người.
- Khói nâu: khói nâu thường xuất hiện trong giai đoạn đầu của quá trình nhiệt phân các sản phẩm gỗ, khi các hợp chất hữu cơ bắt đầu phân hủy. Sự hiện diện của chất chống cháy cũng có thể làm thay đổi màu sắc của khói, vì các hóa chất này có thể tạo ra các sản phẩm cháy không hoàn toàn. Ngoài ra, khói nâu có thể là dấu hiệu của vật liệu gỗ ép (như MDF, ván dăm) đang cháy, do chúng chứa keo và nhựa tổng hợp, có thể tạo ra màu khói nâu đặc trưng.
3. Độ đậm đặc của khói
- Khói dày đặc, không nhìn xuyên qua được: có thể là dấu hiệu đám cháy lớn, thiếu oxy, có nguy cơ cháy lan lớn.
- Khói mỏng, nhẹ, có thể nhìn xuyên qua: đám cháy âm ỉ nhưng vẫn có thể tạo ra khí độc nguy hiểm.
4. Sự lan truyền của khói
- Khói bốc thẳng lên và lan rộng trên trần nhà: là dấu hiệu đám cháy phát triển nhanh, có thể tạo ra "hiệu ứng ống khói". Khi không khí nóng bên trong công trình (hoặc khu vực cháy) tăng lên, tạo ra áp suất thấp ở phía dưới và áp suất cao ở phía trên. Không khí lạnh từ bên ngoài hoặc từ các tầng thấp hơn sẽ tràn vào để thay thế, tạo thành dòng đối lưu. Sự di chuyển của dòng khí này tạo thành "hiệu ứng ống khói", đẩy khói và khí nóng lên cao. Trong đám cháy nhà cao tầng, "hiệu ứng ống khói" khiến khói và khí độc lan nhanh lên các tầng trên, gây nguy hiểm cho người mắc kẹt và khó khăn cho lực lượng cứu hỏa khi tiếp cận khu vực cháy.
- Khói len lỏi qua khe cửa, khe tường hoặc sàn nhà: dấu hiệu cháy âm ỉ bên trong công trình, có nguy cơ sập đổ.
- Khói cuộn xuống thấp, bám sát mặt đất: thường là dấu hiệu của tích tụ khí độc hoặc nguy cơ bùng cháy dữ dội.
- Khói bốc ra theo từng đợt ngắt quãng, có dòng khí nóng thổi mạnh: Dấu hiệu này thường liên quan đến cháy trong không gian kín và có thể là dấu hiệu cảnh báo sắp xảy ra hiện tượng backdraft (hay còn gọi là hiện tượng cháy ngược, là hiện tượng nguy hiểm xảy ra trong đám cháy kín, khi một lượng lớn khói và khí cháy tích tụ nhưng thiếu oxy). Khi có luồng không khí bổ sung đột ngột, hỗn hợp khí này có thể bốc cháy ngay lập tức, tạo ra vụ nổ mạnh đẩy khói, lửa và sóng xung kích ra ngoài với áp lực cao.
Việc nhận biết đặc điểm của khói giúp lực lượng cảnh sát PCCC&CNCH đánh giá tình hình đám cháy, đưa ra chiến thuật chữa cháy phù hợp và đảm bảo an toàn. Đây là kỹ năng quan trọng giúp tăng hiệu quả chữa cháy và giảm thiểu rủi ro trong quá trình làm nhiệm vụ.
