Lễ hội đền Thánh Mẫu Phạm Thị Ngọc Trần ở xã Xuân Lam là dịp để tri ân các bậc tiền nhân đã có công trong việc chống giặc ngoại xâm.
Theo đó, các hoạt động được diễn ra từ ngày 16/4 - 20/4 (tức ngày 19/3 - 23/3 âm lịch), bao gồm: giải bóng chuyền nữ toàn huyện (từ ngày 16 – 17/4); liên hoan thực hành tín ngưỡng thờ mẫu (ngày 18/4); tổ chức gói bánh chưng truyền thống và giải kéo co dân gian (ngày 19/4); lễ rước Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần; giao lưu văn nghệ và lễ giỗ (ngày 20/4).
Huyện Nghi Xuân cũng đã chỉ đạo các phòng, ban và địa phương liên quan tập trung tuyên truyền từ trực quan sinh động trên các phương tiện thông tin đại chúng, các trang mạng xã hội về các hoạt động; xây dựng kế hoạch, kịch bản tổ chức lễ giỗ 600 năm Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần; chuẩn bị tốt các nội dung tổ chức nghi lễ cho Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần.
Xây dựng phương án đảm bảo an ninh, trật tự, ATGT, phòng chống cháy nổ trước và trong lễ giỗ 600 năm Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần và các hoạt động văn nghệ, thể dục thể thao; điều hành lưu lượng xe trong bãi, tại đường vào, đường ra để tránh ùn tắc giao thông.
Lễ giỗ 600 năm Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần nhằm khơi dậy tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc; bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, đặc biệt là bảo tồn các giá trị văn hóa của các lễ hội truyền thống trên địa bàn; tăng cường công tác quảng bá hình ảnh của huyện nhằm thúc đẩy sự phát triển du lịch tâm linh.
Hoàng hậu Ngọc Trần tên thật là Phạm Thị Ngọc Trần, sinh năm 1386, tại huyện Lôi Dương (nay là huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa), từ trần ngày 24/3/1425. Bà là một liệt nữ trung hiếu vẹn toàn, tận tụy, cùng Bình Định Vương Lê Lợi đánh thắng giặc Minh thống nhất giang sơn đất nước.
Theo sử sách, những ngày đầu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, bà đã cùng Bình Định Vương Lê Lợi và các tướng sỹ xông pha trận mạc. Ngày 24/3/1425, khi đánh thành Trào Khẩu - Nghệ An, Hoàng hậu Ngọc Trần đã tự hiến mình cho thủy thần trên dòng sông Lam để thần phù hộ cho nghĩa quân thắng giặc. Thi thể của bà đã được quản tại Núi Na, làng Lộc Điền, tổng Tam Đăng (nay là thôn 5, xã Xuân Lam, huyện Nghi Xuân).
Hằng năm, chính quyền và Nhân dân địa phương trang trọng tổ chức lễ giỗ Hoàng hậu Ngọc Trần theo nghi thức cổ truyền của dân tộc.
