Đền thờ Bình ngô Thượng tướng quân Nguyễn Biên trước đây thuộc làng Cát Thiên (hay còn gọi là làng Hầu Thượng), tổng Vân Tán nay thuộc tổ dân phố 5 (thị trấn Cẩm Xuyên). Đền được Nhân dân xây dựng vào thế kỷ XV để tưởng nhớ công lao của vị tướng tài ba Nguyễn Biên - người có công lớn trong cuộc kháng chiến chống giặc Minh xâm lược nước ta vào những năm 20 của thế kỷ XV.
Theo sử sách ghi lại, Nguyễn Biên còn có tên là Nguyễn Dung, quê ở làng Phù Lưu, huyện Phi Lộc (nay là xã Hồng Lộc, Lộc Hà). Ông vừa là một nông gia, vừa là thương gia chuyên chở hàng bằng thuyền giao lưu đây đó.
Vào những năm 20 của thế kỷ XV, nhà Minh đánh chiếm và đô hộ nước ta. Không cam chịu sự thống trị của quân Minh, Nguyễn Biên đã chiêu mộ dân nghèo ở vùng quê Can Lộc vào lập căn cứ tại động Choác thuộc làng Khả Luật (nay là xã Cẩm Hưng, Cẩm Xuyên). Từ đây, ông khai hoang trồng lúa, xây dựng đồn trại, sắm binh khí, chiêu mộ quân sĩ chờ thời cơ phất cờ khởi nghĩa.
Sau một thời gian, được Nhân dân các vùng hưởng ứng, Nguyễn Biên nhanh chóng xây dựng được một nghĩa quân hùng hậu, ông quyết định dựng cờ khởi nghĩa. Thanh thế của Nguyễn Biên ngày càng lớn mạnh làm cho quân Minh lo sợ, chúng liền đưa quân từ thành Nghệ An vào tiêu diệt căn cứ động Choác. Nhân lúc giặc mới vào chưa kịp ổn định, Nguyễn Biên đã đưa quân bao vây đánh úp khiến cho giặc không kịp trở tay. Chỉ trong một thời gian ngắn quân địch đã bị tiêu diệt hoàn toàn. (Trong ảnh: Tòa thượng điện 3 gian - nơi thờ Bình ngô Thượng tướng quân Nguyễn Biên).
Chiến thắng này đã cổ vũ mạnh mẽ cho nghĩa quân và Nhân dân trong vùng. Nguyễn Biên tiếp tục đưa quân đánh chiếm hai huyện Kỳ La và Hà Hoa (tức huyện Kỳ Anh và Cẩm Xuyên ngày nay). Sau đó ông dời căn cứ từ Kẻ Cấm ra thôn Cát Thiên, xã Thạch Khê Trung (nay là thị trấn Cẩm Xuyên) tiếp tục khai hoang, làm ruộng và luyện tập. (Trong ảnh: phần mộ của Bình ngô Thượng tướng quân Nguyễn Biên).
Tháng 10 năm 1424, khi nghĩa quân Lam Sơn từ Thanh Hóa tiến vào Kỳ Sơn (Nghệ An), Nguyễn Biên đã quy tụ dưới ngọn cờ đại nghĩa Lam Sơn. Ông được Lê Lợi phong chức “Bình ngô Thượng tướng quân”, chỉ huy nghĩa quân đánh chiếm châu huyện, giải phóng Châu Nam tỉnh và trấn giữ mặt Nam phủ Nghệ An. Tuy nhên, trong một trận đánh lớn ông đã bị thương rồi mất và được đưa về mai táng tại vùng đất Cát Thiên.
Đến năm 1425, Nhân dân trong vùng đã lập đền thờ để tưởng nhớ công lao to lớn của vị tướng tài ba.
Đền thờ Bình ngô Thượng tướng quân Nguyễn Biên được xây dựng theo kiểu kiến trúc thời Nguyễn. Trên mái của các tòa, hình tượng con rồng luôn được đề cao.
Rồng được chạm khắc tinh xảo, đẹp mắt, biểu tượng cho sự quyền uy, sức mạnh.
Gian chính tòa thượng điện là nơi thờ Bình ngô Thượng tướng quân Nguyễn Biên.
Bên trong tòa thượng điện có một chiếc chuông cổ, được người dân lưu giữ và thờ tự cẩn thận.
Nhà ở cạnh nên ông Lê Thiếu Kỳ (SN 1943, trú tổ dân phố 5, thị trấn Cẩm Xuyên) thường xuyên sang thăm nom, dọn dẹp đền.
Ông Kỳ chia sẻ: "Ngôi đền thờ vị tướng Nguyễn Biên đã trở thành điểm văn hóa tâm linh của bà con Nhân dân nơi đây. Có rất đông người về đây để thắp hương, tưởng nhớ công lao của Bình ngô Thượng tướng quân, nghiên cứu các giá trị lịch sử và kiến trúc nghệ thuật của ngôi đền".
Tòa bái đường có 5 gian, với diện tích gần 11m2, được dựng bằng 20 cột gỗ lim, có niên đại hơn 600 năm.
Kết cấu vì kèo nhà bái đường đơn giản, các xà dọc và ngang, kẻ chuyền đều được liên kết với nhau bằng hệ thống mộng...
.
Tòa bái đường có một chiếc chiêng cổ, được người dân địa phương lưu giữ và dùng trong các buổi dâng hương, lễ giỗ của Bình ngô Thượng tướng quân.
Được biết, đền thờ Bình ngô Thượng tướng quân Nguyễn Biên được Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh cho tiến hành tu bổ, phục dựng vào năm 2016, nhưng vẫn giữ lại đường nét kiến trúc xưa.
Cổng tam quan dẫn vào đền kiến trúc hai tầng tám mái, hai bên đều khắc câu đối chữ Hán.
Phía ngoài đền có một giếng cổ. Theo người dân địa phương và sử sách ghi lại, giếng cổ được Thượng tướng quân Nguyễn Biên và Nhân dân xưa đào và xếp bằng đá khối, rất công phu, tỉ mẩn.
Bởi vậy, người dân nơi đây luôn xem giếng nước như “báu vật” của địa phương.
Dù trải qua hơn 600 năm nhưng giếng nước vẫn trong vắt, ngọt mát, cứ dịp tết âm lịch hằng năm, người dân địa phương thường đến đây để xin “lộc”.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật độc đáo, năm 2001, đền thờ Bình ngô Thượng tướng quân Nguyễn Biên được UBND tỉnh công nhận là Di tích lịch sử văn - hóa cấp tỉnh và vinh dự được đón bằng xếp hạng Di tích quốc gia của Bộ Văn hóa - Thông tin vào năm 2003.
