Bài cuối: Cần sự vào cuộc quyết liệt và đồng bộ

Những vấn đề phát sinh từ thực tiễn công tác quản lý nghĩa trang cho thấy cần có cách tiếp cận toàn diện và dài hạn hơn nhằm bảo đảm yêu cầu phát triển mới. Theo đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện cơ chế, chính sách, quy hoạch, đầu tư hạ tầng đến thay đổi nhận thức cộng đồng; trong đó, sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị cấp cơ sở, sự đồng thuận của người dân có ý nghĩa quyết định.

Theo đánh giá của các cơ quan chức năng, nhiều vi phạm liên quan đến đất nghĩa trang kéo dài trong thời gian qua cho thấy công tác quản lý vẫn còn những khoảng trống; việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm có thời điểm chưa kịp thời, chưa đủ sức răn đe. Vì vậy, cùng với giải quyết dứt điểm các tồn tại hiện hữu, yêu cầu đặt ra là phải siết chặt quản lý ngay từ cơ sở, không để phát sinh thêm những vi phạm mới và tạo thêm những “khoản nợ” trong quản lý, quy hoạch cho tương lai. Bà Nguyễn Thị Mỹ Hạnh - Trưởng phòng Quản lý đất đai (Sở NN&MT) cho rằng: “UBND cấp xã là cơ quan trực tiếp quản lý đất nghĩa trang trên địa bàn. Vì vậy, hơn ai hết, chính quyền cơ sở giữ vai trò then chốt trong việc kiểm tra, phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm ngay từ khi mới phát sinh”.

Theo ông Trần Trọng Sơn - Phó Chủ tịch UBND xã Nghi Xuân, rút kinh nghiệm về những tồn tại lịch sử để lại trong công tác quản lý đất nghĩa trang, hiện nay, chính quyền xã đã chỉ đạo các phòng chuyên môn, các thôn, lực lượng Công an xã tăng cường kiểm soát, xử lý nghiêm các vụ vi phạm. Trong mấy tháng gần đây, địa phương đã phát hiện, xử phạt hành chính 8 triệu đồng đối với 2 trường hợp xây dựng trái phép trên đất nghĩa trang.

SAU RÀ SOÁT, CẦN PHÂN LOẠI ĐỂ CÓ PHƯƠNG ÁN PHÙ HỢP NHƯ TIẾP TỤC SỬ DỤNG, CHỈNH TRANG; HẠN CHẾ CHÔN CẤT MỚI; DI DỜI HOẶC ĐÓNG CỬA.

Ông Trần Mạnh Cường, chuyên viên Phòng Quản lý quy hoạch kiến trúc (Sở Xây dựng Hà Tĩnh)

Cùng với xử lý vi phạm, nhiệm vụ đặt ra trong thời gian tới là tổng rà soát hiện trạng, xây dựng hồ sơ quản lý đối với từng nghĩa trang để làm cơ sở cho công tác quy hoạch và quản lý lâu dài. Ông Trần Mạnh Cường - chuyên viên Phòng Quản lý quy hoạch kiến trúc (Sở Xây dựng) cho biết: “Sau rà soát, cần phân loại để có phương án phù hợp như tiếp tục sử dụng, chỉnh trang; hạn chế chôn cất mới; di dời hoặc đóng cửa. Đồng thời, siết chặt quản lý các nghĩa trang dòng họ, nghĩa trang tự phát, không để mở rộng ngoài quy hoạch”.

NẾU SIẾT CHẶT QUẢN LÝ LÀ YÊU CẦU CẤP BÁCH TRƯỚC MẮT THÌ QUY HOẠCH NGHĨA TRANG TẬP TRUNG CHÍNH LÀ LỜI GIẢI MANG TÍNH CHIẾN LƯỢC ĐỂ GIẢI QUYẾT CĂN CƠ BÀI TOÁN ĐẤT AN TÁNG TRONG TƯƠNG LAI.

Nếu siết chặt quản lý là yêu cầu cấp bách trước mắt thì quy hoạch nghĩa trang tập trung chính là lời giải mang tính chiến lược để giải quyết căn cơ bài toán đất an táng trong tương lai. Ông Nguyễn Văn Tuệ - Phó Chủ tịch UBND xã Thiên Cầm cho hay: “Từ hiện trạng 25 nghĩa trang, địa phương đang quy hoạch theo hướng giảm xuống còn 2-3 nghĩa trang tập trung, trong đó trọng tâm là xây dựng Công viên nghĩa trang Thiên Cầm rộng gần 20 ha. Khu nghĩa trang này không chỉ đáp ứng nhu cầu an táng mà còn tạo điều kiện cất bốc, di dời các nghĩa trang cũ, góp phần mở rộng không gian phát triển, chỉnh trang cảnh quan và phục vụ định hướng phát triển du lịch của địa phương”.

Theo Sở Xây dựng, hiện nay, tỉnh đang lập 46 đồ án quy hoạch chung trên địa bàn 59/69 xã, phường, trong đó nội dung quy hoạch nghĩa trang, cơ sở hỏa táng được nghiên cứu đồng bộ trong quy hoạch chung cấp xã. Định hướng trọng tâm là hình thành các nghĩa trang tập trung mang tính liên vùng phục vụ 3 khu vực đô thị động lực của tỉnh (đô thị trung tâm Hà Tĩnh; cụm đô thị phía Bắc; đô thị phía Nam gắn với KKT Vũng Áng); đồng thời rà soát, đánh giá toàn bộ các nghĩa trang hiện hữu để xây dựng phương án quản lý, sắp xếp, mở rộng hoặc di dời phù hợp, đưa vào các đồ án quy hoạch đang triển khai.

Bên cạnh quy hoạch và đầu tư hạ tầng, việc xây dựng quy chế quản lý và sử dụng nghĩa trang được xem là giải pháp quan trọng để thiết lập kỷ cương trong hoạt động mai táng. Ông Nguyễn Văn Ninh, Trưởng phòng Kinh tế - Hạ tầng - Đô thị (UBND phường Hà Huy Tập) cho biết: “Phường chúng tôi là một trong những địa phương đầu tiên xây dựng được quy chế quản lý và sử dụng nghĩa trang sau khi sáp nhập xã. Khi được triển khai thực hiện, quy chế sẽ góp phần ngăn ngừa tình trạng xây dựng mồ mả tự phát, chôn cất sai quy hoạch, bảo đảm môi trường, mỹ quan và từng bước hình thành nếp sống văn minh trong hoạt động an táng”.

Ông Tô Thái Hòa - Phó Giám đốc Sở Xây dựng cho biết: “Sở đã tham mưu UBND tỉnh chỉ đạo các xã, phường xây dựng quy chế quản lý và sử dụng nghĩa trang theo hướng thống nhất, rõ trách nhiệm, rõ quy trình và chế tài xử lý vi phạm. Theo đó, cùng với hướng dẫn các địa phương xây dựng quy chế này, sở cũng sẽ phối hợp tăng cường kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện tại cơ sở, qua đó kịp thời chấn chỉnh những tồn tại, vướng mắc, bảo đảm các quy định được thực hiện nghiêm túc, thống nhất và hiệu quả”.

Hơn 10 năm trước, thôn Quần Ngọc (xã Gia Hanh) còn khá nặng nề trong việc lo hậu sự. Mỗi khi có người qua đời, việc tang thường kéo dài nhiều ngày, ăn uống linh đình, đốt nhiều vàng mã và chôn cất theo hình thức hung táng tại nghĩa trang thôn. Tình trạng chôn cất tự phát khiến đất sản xuất bị thu hẹp, nghĩa trang mở rộng thiếu quy hoạch, cảnh quan nhếch nhác và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường. Thế nhưng, nhờ kiên trì thực hiện nếp sống văn minh trong việc tang, những năm gần đây, tình hình đã thay đổi rõ nét.

“Cách đây 7 năm, khi bố tạ thế, anh em tôi đã lựa chọn hình thức hỏa táng. Vừa rồi, mẹ qua đời, gia đình tiếp tục thực hiện hình thức này. Chúng tôi thấy đây là xu hướng phù hợp vì người đã khuất được yên nghỉ trong không gian sạch đẹp, con cháu không phải lo cải táng, môi trường không bị ảnh hưởng, đồng thời tiết kiệm được quỹ đất công” - ông Bùi Quốc Hải ở thôn Quần Ngọc chia sẻ.

Theo ông Lê Văn Tiến - Trưởng thôn Quần Ngọc, từ năm 2017 đến nay, 100% trường hợp qua đời trong thôn đều chọn hình thức hỏa táng; tang lễ tổ chức đơn giản, không đốt vàng mã, không ăn uống linh đình; phần tro cốt được an táng gọn gàng tại khu vực đã quy hoạch. Nhiều năm nay, trong thôn không còn tình trạng lấn chiếm, tranh chấp, mâu thuẫn vì nơi chôn cất người quá cố.

GẦN 10 NĂM QUA, MỖI KHI CÓ GIA ĐÌNH MUỐN CHÔN CẤT THEO HÌNH THỨC TRUYỀN THỐNG, CÁN BỘ THÔN, HỘI NGƯỜI CAO TUỔI, CÁC CHỨC SẮC TÔN GIÁO VÀ NGƯỜI DÂN TRONG KHU DÂN CƯ ĐỀU KIÊN TRÌ ĐẾN TUYÊN TRUYỀN, VẬN ĐỘNG, GIẢI THÍCH NHỮNG LỢI ÍCH CỦA HỎA TÁNG.

Nếu Quần Ngọc là minh chứng cho hiệu quả của sự đồng thuận trong cộng đồng thì thôn Hoa Đình (xã Đức Quang) lại cho thấy vai trò quan trọng của hệ thống chính trị ở cơ sở. Gần 10 năm qua, mỗi khi có gia đình muốn chôn cất theo hình thức truyền thống, cán bộ thôn, hội người cao tuổi, các chức sắc tôn giáo và người dân trong khu dân cư đều kiên trì đến tuyên truyền, vận động, giải thích những lợi ích của hỏa táng. Nhờ đó, tỷ lệ hỏa táng người qua đời trên địa bàn đạt khoảng 95%.

Ông Hoàng Xuân Hùng - Chủ tịch UBND xã Đức Quang cho rằng: “Muốn người dân chuyển đổi hình thức an táng thì trước hết phải làm tốt công tác tuyên truyền để bà con hiểu rõ lợi ích của hỏa táng đối với sức khỏe cộng đồng, bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả quỹ đất. Bên cạnh phát huy vai trò của các đoàn thể, nhất là hội người cao tuổi, các thôn cần đưa nội dung này vào hương ước, quy ước. Đồng thời, cấp ủy, chính quyền địa phương phải thường xuyên trao đổi với các chức sắc tôn giáo, người có uy tín trong cộng đồng để tạo sự đồng thuận và triển khai đồng bộ”.

Thực tiễn từ các địa phương cho thấy, công tác tuyên truyền chỉ thực sự hiệu quả khi được triển khai đồng bộ và bền bỉ từ gia đình, dòng họ, khu dân cư đến các tổ chức đoàn thể, cơ sở tôn giáo và những người có uy tín trong cộng đồng gắn với đặc điểm văn hóa của từng địa phương. Ông Trần Xuân Lương - Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL cho biết: “Trên cơ sở sự đồng thuận của người dân, các địa phương có thể đưa nội dung thực hiện nếp sống văn minh trong việc tang, khuyến khích các hình thức an táng văn minh, tiết kiệm vào hương ước, quy ước. Đồng thời, gắn với việc thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” để từng bước hình thành nếp sống văn minh trong việc tang phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay”.

Để tạo sự đồng bộ trong công tác tuyên truyền, nhiều ý kiến cho rằng, các cơ sở hỏa táng không chỉ thực hiện dịch vụ mà còn cần trở thành những “địa chỉ truyền thông” về hình thức an táng văn minh thông qua chất lượng phục vụ và sự trang nghiêm trong các nghi lễ. Ông Vũ Minh Tâm - Giám đốc Công ty TNHH MTV Phúc Lạc Viên - Đài hóa thân hoàn vũ Hà Tĩnh cho biết: “Chúng tôi luôn chú trọng thực hiện đầy đủ các nghi lễ truyền thống để người dân yên tâm lựa chọn hỏa táng. Đồng thời, tiếp tục duy trì chính sách hỗ trợ chi phí đối với người có công, gia đình chính sách và các đối tượng yếu thế nhằm góp phần thay đổi tập quán, xây dựng nếp sống văn minh trong việc tang”.

Nhằm thúc đẩy người dân lựa chọn hình thức an táng văn minh, UBND tỉnh đang xây dựng đề án trình HĐND tỉnh xem xét ban hành nghị quyết về chính sách hỗ trợ, khuyến khích sử dụng hình thức hỏa táng trên địa bàn. Chính sách tập trung hỗ trợ người qua đời có hộ khẩu thường trú tại Hà Tĩnh thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, chưa được hưởng chế độ mai táng phí theo quy định. Theo tính toán của cơ quan chuyên môn, toàn tỉnh hiện có hơn 19.600 hộ nghèo, cận nghèo với trên 50.316 nhân khẩu. Nếu chính sách được thông qua, mỗi năm sẽ có thêm nhiều trường hợp khó khăn được hỗ trợ khi sử dụng hình thức hỏa táng. Qua đó, không chỉ góp phần giảm bớt gánh nặng chi phí mai táng cho các gia đình khó khăn, mà còn thúc đẩy người dân lựa chọn hình thức an táng văn minh, tiết kiệm quỹ đất, bảo vệ môi trường.

Cùng với chính sách hỗ trợ người dân, việc thu hút đầu tư xây dựng các nghĩa trang, cơ sở hỏa táng hiện đại, mang tính liên vùng cũng là yêu cầu quan trọng để tạo thêm lựa chọn phù hợp, văn minh và thuận tiện hơn. Theo ông Tô Thái Hòa - Phó Giám đốc Sở Xây dựng, quá trình triển khai nội dung này cần ưu tiên sự tham gia của các đơn vị công ích Nhà nước để tránh tình trạng độc quyền, ép giá, gây khó khăn cho người dân.

Mới đây, Hà Tĩnh đã chấp thuận chủ trương đầu tư dự án Công viên nghĩa trang Thiên Cầm với diện tích gần 20 ha tổng vốn đầu tư hơn 145 tỷ đồng, định hướng xây dựng theo mô hình nghĩa trang văn minh, hạ tầng đồng bộ, bảo đảm vệ sinh môi trường và cảnh quan đô thị. Tại các địa phương khác, bên cạnh thu hút đầu tư các dự án lớn, chính quyền cơ sở cũng cần quan tâm xây dựng, chỉnh trang nghĩa trang hiện có bảo đảm các tiêu chí về cây xanh, tường rào, xử lý nước thải và cảnh quan môi trường, qua đó góp phần thay đổi nhận thức của người dân về an táng văn minh.

QUẢN LÝ NGHĨA TRANG KHÔNG CHỈ LÀ CÂU CHUYỆN QUY HOẠCH, ĐẤT ĐAI HAY HẠ TẦNG KỸ THUẬT MÀ CÒN Ở CHIỀU SÂU VĂN HÓA VÀ TẦM NHÌN PHÁT TRIỂN.

Có thể thấy, quản lý nghĩa trang không chỉ là câu chuyện quy hoạch, đất đai hay hạ tầng kỹ thuật mà còn ở chiều sâu văn hóa và tầm nhìn phát triển. Khi những khoảng trống trong quản lý được lấp đầy, những tập quán cũ từng bước được thay đổi và các chính sách phù hợp được triển khai đồng bộ, Hà Tĩnh sẽ có thêm điều kiện để xây dựng những không gian an táng văn minh, hài hòa giữa nhu cầu tâm linh của người dân với yêu cầu phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

BÀI, ẢNH: TIẾN DŨNG - VĂN ĐỨC - TRẦN VŨ
THIẾT KẾ: HUY TÙNG

Bài 1: Độ trễ trong quy hoạch và quản lý nghĩa trang

Những khoảnh đất được “cất phần” cho nhiều thế hệ mai sau, những khu nghĩa trang ngày một “phình” về phía đất sản xuất, đất công cộng... là thực trạng diễn ra nhiều năm nay ở Hà Tĩnh. Khi công tác quy hoạch, quản lý chưa theo kịp thực tiễn, những hệ lụy về môi trường, cảnh quan, cản trở không gian phát triển ngày càng hiện hữu.

Bài 2: Tập tục cũ - áp lực mới

Lo hậu sự cho người đã khuất là đạo lý và cũng là nhu cầu chính đáng của mỗi gia đình. Song, trong bối cảnh quỹ đất an táng ngày càng thu hẹp, áp lực không gian phát triển phải được mở rộng ra thì bài toán nơi yên nghỉ cho người quá cố trở thành vấn đề của xã hội, đặt ra những yêu cầu mới với công tác quản lý, quy hoạch và sử dụng đất.