Trước mùa mưa lũ: Để "4 tại chỗ" không chỉ nằm trên phương án

Sống ở vùng "rốn lũ" sông Ngàn Sâu, hầu như mùa mưa lũ nào gia đình ông Trần Hữu Hoàng (thôn Trung Tiến, xã Hà Linh) cũng bị ngập lụt. Qua nhiều năm sống chung với thiên tai, gia đình ông đã chủ động chuẩn bị phương án ứng phó từ trước mỗi mùa mưa bão.

Ông Hoàng cho biết, sau trận lũ lớn năm 2010, gia đình xây nhà cao tầng; trước mùa mưa bão đều chuyển lúa gạo, tài sản có giá trị lên tầng trên, đồng thời chuẩn bị sẵn thuyền, bè, áo phao để chủ động di chuyển khi cần thiết. Nhờ vậy, những năm gần đây thiệt hại được hạn chế đáng kể.

Nằm ở hạ du hồ Kẻ Gỗ, xã Cẩm Duệ nhiều lần chịu ảnh hưởng của mưa lũ và thời tiết cực đoan. Ban Chỉ huy Quân sự xã đã bổ sung vật tư, phương tiện cứu hộ, cứu nạn; bố trí lực lượng dân quân tại các địa bàn xung yếu, đồng thời xây dựng phương án sơ tán người dân theo từng cấp độ thiên tai.

Trung tá Bùi Đức Huỳnh, Chỉ huy trưởng Ban CHQS xã Cẩm Duệ, cho biết: "Mỗi mùa mưa bão, lực lượng dân quân được bố trí tại các thôn có nguy cơ ngập sâu, chia cắt để sẵn sàng hỗ trợ sơ tán, ứng cứu người và tài sản ngay khi xảy ra tình huống, hạn chế thấp nhất thiệt hại."

Là địa phương thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề của mưa lũ, Hà Tĩnh xác định phòng, chống thiên tai phải thực hiện theo phương châm "4 tại chỗ". Tỉnh luôn chủ động rà soát, hoàn thiện các kịch bản sơ tán dân phù hợp với từng loại hình thiên tai và điều kiện thực tế của từng địa bàn. Tuy nhiên, dù đã chủ động từ sớm, song thiên tai vẫn gây thiệt hại rất lớn. Đơn cử như năm 2025, các cơn bão số 5, số 6 và số 10 làm 3 người tử vong, 62 người bị thương; gần 130.000 ngôi nhà bị ảnh hưởng; hàng chục nghìn héc-ta cây trồng, rừng cùng nhiều công trình hạ tầng bị hư hỏng, tổng thiệt hại gần 9.300 tỷ đồng.

Ông Trần Đức Thịnh - Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi, Chánh Văn phòng Thường trực Chỉ huy phòng, chống thiên tai tỉnh Hà Tĩnh cho biết: "Hiện, UBND tỉnh đã giao cụ thể chỉ tiêu về nhân lực, vật tư, phương tiện cho từng địa phương; đồng thời yêu cầu chủ động ký hợp đồng với các đơn vị có đủ năng lực để sẵn sàng huy động khi cần thiết. Bên cạnh đó, đơn vị thường xuyên kiểm tra khả năng đáp ứng thực tế, tránh tình trạng phương án đã có nhưng khi xảy ra thiên tai lại thiếu lực lượng hoặc phương tiện để triển khai."

Thực tế này cho thấy, bên cạnh sự chủ động, công tác phòng, chống thiên tai vẫn còn những hạn chế cần khắc phục. Trước hết, có thể thấy trong mưa lũ, thuyền, bè là phương tiện quan trọng để sơ tán người dân và tiếp cận các khu vực bị chia cắt. Tuy nhiên, số lượng phương tiện được trang cấp còn hạn chế; thuyền, bè do người dân tự chuẩn bị chủ yếu có kích thước nhỏ, chỉ chở được khoảng 4 người nên khó đáp ứng yêu cầu khi phải sơ tán khẩn cấp số lượng lớn.

Ông Nguyễn Đình Dương (phường Hà Huy Tập) cho biết, người dân đều có ý thức chuẩn bị phương tiện nhưng phần lớn là thuyền nhỏ, sức chở hạn chế, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn khi nước dâng nhanh. Người dân mong muốn được hỗ trợ thêm phương tiện có sức chở lớn hơn để chủ động ứng phó khi mưa lũ xảy ra.

Một thực tế đáng phải bàn nữa là, dù các kịch bản ứng phó đã được xây dựng đầy đủ, tuy vậy, hiệu quả vẫn phụ thuộc vào khả năng triển khai thực tế.

Một bộ phận người dân còn chủ quan, chậm chấp hành lệnh sơ tán; trong khi một số lực lượng tại chỗ còn lúng túng trong tuyên truyền, vận động và tổ chức di dời. Nếu không khắc phục những hạn chế này, khoảng cách giữa phương án và thực tiễn sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến hiệu quả phòng, chống thiên tai.

Ông Lê Xuân Phúc - Chánh Văn phòng Hội Chữ thập đỏ tỉnh Hà Tĩnh cho biết, qua thực tế các đợt thiên tai, bên cạnh sự chủ quan của một bộ phận người dân, kỹ năng ứng phó của lực lượng xung kích cơ sở vẫn còn hạn chế. Vì vậy, công tác tập huấn hiện nay tập trung vào kỹ năng xử lý tình huống, tuyên truyền, vận động và tổ chức sơ tán, giúp lực lượng tại chỗ phản ứng nhanh, đúng cách khi xảy ra thiên tai.

Thiên tai ngày càng diễn biến phức tạp, khó lường, đòi hỏi công tác ứng phó không chỉ dừng ở việc xây dựng phương án mà phải nâng cao năng lực thực tế ngay từ cơ sở. Khi lực lượng, phương tiện và kỹ năng ứng phó được chuẩn bị đầy đủ, cùng với sự chủ động của mỗi người dân, phương châm "4 tại chỗ" mới phát huy hiệu quả, góp phần giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.

Hà Tĩnh là địa phương thường xuyên chịu tác động của bão, mưa lớn, vì vậy công tác phòng, chống thiên tai phải được thực hiện với tinh thần chủ động từ sớm, từ xa và ngay từ cơ sở. Cùng với đầu tư hạ tầng, trang bị phương tiện và hoàn thiện các phương án ứng phó, cần tiếp tục nâng cao nhận thức, kỹ năng phòng, chống thiên tai cho người dân, nhất là ở các khu vực hạ du và vùng có nguy cơ cao. Người dân không chỉ là đối tượng được bảo vệ mà còn là lực lượng trực tiếp tham gia ứng phó với thiên tai. Vì vậy, mỗi gia đình cần chủ động chuẩn bị các điều kiện cần thiết, đồng thời chấp hành nghiêm các cảnh báo, hướng dẫn và yêu cầu sơ tán của chính quyền khi có tình huống xảy ra.

Ông Nguyễn Văn Tiến - Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và phòng, chống thiên tai, Bộ NN&MT