Phát hiện bản đồ Hà Tĩnh khắc trên mộc bản triều Nguyễn

(Baohatinh.vn) - Trong quá trình nghiên cứu, cán bộ Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (TP Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng) tìm thấy tấm Mộc bản khắc bản đồ tỉnh Hà Tĩnh, trong đó những địa danh, núi non, sông ngòi được thể hiện rất chi tiết, chú thích rõ ràng.

Mộc bản này mang số ký hiệu 15123, được khắc theo lối dương bản. Về kích thước, tấm bản đồ có chiều dài 33,2cm, chiều rộng 25,6cm, độ dày 3,8cm, kích thước khổ khuôn in 32,5cm x 25cm.

phat hien ban do ha tinh khac tren moc ban trieu nguyen
phat hien ban do ha tinh khac tren moc ban trieu nguyen

Bản gốc và bản dập Mộc bản khắc bản đồ tỉnh Hà Tĩnh

Theo sử sách, địa danh hành chính Hà Tĩnh xuất hiện vào năm Tân Mão niên hiệu Minh Mạng thứ 12 (1831). Trong hai năm 1831 và 1832, để nhất thể hóa các đơn vị hành chính trên quy mô cả nước, vua Minh Mạng đã thực hiện cuộc cải cách hành chính, bỏ các tổng trấn, đổi các dinh trấn thành tỉnh.

Vua Minh Mạng chia trấn Nghệ An thành hai tỉnh Nghệ An (phía Bắc sông Lam) và Hà Tĩnh (phía Nam sông Lam). Như vậy, đến năm 1831, Hà Tĩnh chính thức được thành lập như một đơn vị hành chính cấp tỉnh bao gồm hai phủ: Hà Hoa (Kỳ Hoa, Thạch Hà) và Đức Thọ (Hương Sơn, Thiên Lộc, Nghi Xuân, La Sơn).

Năm Thiệu Trị thứ 17, bốn tổng của huyện Kỳ Hoa gồm: Lạc Xuyên, Vân Tán, Thổ Ngọa, Mỹ Duệ được tách ra thành lập một huyện mới là Hoa Xuyên.

Cũng phải nói thêm rằng, vùng đất Hà Tĩnh trong lịch sử đã tồn tại từ thời Hùng Vương dựng nước với nhiều tên gọi khác nhau. Thời kỳ Bắc thuộc và thời kỳ quốc gia Đại Việt, Hà Tĩnh từng là vùng đất “phiên trấn” hay “phên dậu” của Tổ quốc, bởi nơi đây từng giữ một vị trí trọng yếu về quân sự và kinh tế của Bắc bộ và Bắc Trung bộ.

Sách Lịch sử Việt Nam ghi: “Từ Hoan Châu (Nghệ Tĩnh) có đường bộ qua dãy Hoành Sơn vào Chăm Pa (Trung Trung bộ), có đường vượt đèo Vụ Ồn (Hương Sơn, Hà Tĩnh) sang đất Lục Chân Lạp cho tới Viêng Chăn... Trên mặt biển thuyền bè buôn bán tấp nập...”. Từ vị trí trọng yếu này, vùng đất Hà Tĩnh xưa được xem là căn cứ địa vững chắc trong các cuộc kháng chiến chống lại các cuộc xâm lấn của bên ngoài để xây dựng và phát triển đất nước.

Qua nghiên cứu tấm bản đồ, có thể nhận thấy về cơ bản địa giới hành chính tỉnh Hà Tĩnh không thay đổi nhiều so với ngày nay. Phía Bắc giáp tỉnh Nghệ An, phía Nam giáp tỉnh Quảng Bình, phía Tây giáp Sơn Man, phía Đông giáp biển. Về các địa danh khắc trên bản đồ gồm có: núi Hồng Lĩnh, Nghi Xuân, Đức Thọ, Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh, núi Hoành Sơn…

Mặc dù chưa thể khẳng định tấm bản đồ tỉnh Hà Tĩnh trong khối tài liệu Mộc bản Triều Nguyễn được khắc vào năm nào nhưng qua việc tìm hiểu tên các địa danh được khắc trên tấm bản đồ, chúng ta có thể xác định được tấm bản đồ này có thể được khắc sau năm 1841; bởi vì, năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), do kỵ húy Hoàng Thái hậu Hồ Thị Hoa, những địa danh có chữ Hoa đều được đổi lại. Theo đó, huyện Hoa Xuyên đổi thành huyện Cẩm Xuyên, huyện Kỳ Hoa đổi thành huyện Kỳ Anh, phủ Hà Hoa đổi thành phủ Hà Thanh. Như vậy, đến năm 1841, những địa danh Cẩm Xuyên, Kỳ Anh như được khắc trên bản đồ mới xuất hiện lần đầu tiên.

Bản đồ Hà Tĩnh khắc trên mộc bản triều Nguyễn là loại hình tài liệu có vai trò hết sức quan trọng trong việc nghiên cứu địa lý, lịch sử của từng quốc gia, từng địa phương. Việc được khắc trên Mộc bản Triều Nguyễn – khối tài liệu có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân tộc đã cho thấy vị trí trọng yếu cũng như tầm quan trọng của vùng đất Hà Tĩnh trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc.

Việc công bố tấm bản đồ này nhằm cung cấp thêm một nguồn sử liệu giúp các nhà nghiên cứu, độc giả có cái nhìn đầy đủ hơn khi tìm hiểu về vùng đất Hà Tĩnh, đặc biệt về mặt địa giới hành chính qua các thời kỳ của vùng đất này.

Mộc bản Triều Nguyễn hiện đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV là khối tài liệu đặc biệt quý hiếm, đã được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới vào ngày 31/7/2009. Đây là những bản gỗ khắc ngược chữ Hán – Nôm để in ra thành sách chính văn, chính sử của Vương triều Nguyễn.

Một trong những yếu tố để khối tài liệu này được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới chính là tính độc đáo về hình thức. Ngoài việc khắc ngược văn tự, họa tiết hoa văn, hình thể..., trên Mộc bản Triều Nguyễn còn khắc ngược bản đồ. Đây là yếu tố quan trọng góp phần tạo nên tính độc đáo của khối tài liệu này.

_________

Tài liệu tham khảo:

Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV

Ngô Vũ Hải Bằng: “Hà Tĩnh: Những thay đổi địa danh hành chính qua các thời kỳ lịch sử”, Tạp chí Văn hóa Nghệ An ngày 09/8/2011

Đọc thêm

Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, các không gian văn hóa, điểm di tích trong Phố cổ Hà Nội (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) tổ chức nhiều hoạt động với quy mô lớn. Các hoạt động tập trung vào tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống như các nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn, thú chơi truyền thống của người Hà Nội.
Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Tình cảm thầy trò luôn là ký ức đẹp theo năm tháng. Một bông hoa giấy nhỏ bé cũng đủ gửi gắm lòng biết ơn và nỗi nhớ thương dành tặng cô giáo cũ.
Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Trên hành trình khôn lớn, tình yêu thương, sự sẻ chia và dìu dắt của thầy cô luôn là những ký ức đẹp trong lòng mỗi học trò.
Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Văn hóa Việt Nam, các địa phương ở Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động thiết thực, tạo không khí vui tươi, góp phần phát huy tinh thần tương thân tương ái, gắn kết cộng đồng.
Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh là Nguyễn Mộc An và Hoàng Thu Hà cùng giành quyền góp mặt tại đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026 sau đêm Liveshow 6 diễn ra tối 8/11. Đáng chú ý, Hoàng Thu Hà nhận được sự đồng thuận của đa số thành viên Ban Giám khảo để tiếp tục hành trình tại cuộc thi, sau màn bỏ phiếu đầy kịch tính ngay trên sân khấu.
Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Hai tháng cuối năm, cỏ hồng trải màu rực rỡ ở khu vực thung lũng Vàng, suối Vàng, thảo nguyên Masara, khi thời tiết khu vực Đà Lạt cũ (Lâm Đồng) bắt đầu khô ráo và se lạnh.
Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Khi ở tuổi xế chiều, niềm vui của cha mẹ đôi khi thật giản dị. Đó là khi được quây quần bên mâm cơm gia đình, được cảm nhận sự quan tâm của những người thân yêu.
Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao từ tỉnh đến cơ sở, góp phần khơi dậy niềm tự hào truyền thống, lan tỏa các giá trị văn hóa quê hương trong đời sống cộng đồng.
Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Với tác giả Nguyễn Bá Thuyết, người con Hà Tĩnh đã xa quê gần 45 năm, quê hương vẫn là miền ký ức sâu nặng. Đôi khi, chỉ một làn gió lạnh đầu mùa cũng đủ gợi về mái nhà xưa.
Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Không để những khiếm khuyết cơ thể giới hạn ước mơ, họa sĩ Lê Quang Lĩnh (Hà Tĩnh) đã lấy nghị lực và đam mê hội họa làm điểm tựa, vươn lên khẳng định tài năng, truyền đi thông điệp mạnh mẽ về ý chí và khát vọng sống.
Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Với 18 di tích lịch sử, trong đó có 4 di tích cấp quốc gia, xã Tùng Lộc (Hà Tĩnh) đang huy động nguồn lực xã hội hóa, đẩy mạnh tu bổ, tôn tạo và số hóa tư liệu, góp phần lan tỏa truyền thống văn hóa và bồi đắp niềm tự hào quê hương.
Podcast truyện ngắn: Hiên nhà trở gió

Podcast truyện ngắn: Hiên nhà trở gió

Khi những ngày cuối thu dần khép lại, gió lạnh bắt đầu ùa về, lòng người như muốn tìm về một miền yêu thương, nơi có bóng dáng mẹ hiền và hơi ấm thân thuộc của mái nhà xưa.
Mỏng manh cánh hoa mỹ nhân gọi đông về

Mỏng manh cánh hoa mỹ nhân gọi đông về

Có những mùa hoa chẳng cần lời hẹn ước vẫn đều đặn trở về như một cuộc hẹn dịu dàng với đất trời. Tháng 11, phố phường Thành Sen (Hà Tĩnh) lại được đánh thức bởi sắc hồng của hoa mỹ nhân.
Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào top 6 Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào top 6 Sao Mai 2026

Mang dân ca Nghệ Tĩnh và âm hưởng núi rừng Tây Bắc đến sân khấu Sao Mai, hai thí sinh Hà Tĩnh đã tạo nên những dấu ấn riêng tại Liveshow 5 với chủ đề “Giao thoa”. Cả hai cùng vượt qua đêm thi loại trực tiếp, ghi tên mình vào top 6 Sao Mai 2026.
Podcast tản văn: Mùa hoa dã quỳ

Podcast tản văn: Mùa hoa dã quỳ

Những ngày cuối thu, sắc vàng hoa dã quỳ bung nở không chỉ làm bừng sáng các triền đồi mà còn đánh thức ký ức về những chuyến đi, tình bạn và một thời tuổi trẻ đầy sôi nổi.
6 thư viện đẹp bậc nhất thế giới

6 thư viện đẹp bậc nhất thế giới

Từ những thư viện cổ kính ở châu Âu đến công trình kiến trúc hiện đại ở châu Á, 6 địa điểm này không chỉ lưu giữ kho tàng tri thức quý giá mà còn gây ấn tượng bởi vẻ đẹp độc đáo.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!