Thói quen "xài chùa" nhạc Việt

Vấn nạn sử dụng nhạc không bản quyền tồn tại nhiều thập niên tại Việt Nam, biến đổi theo từng giai đoạn phát triển của công nghệ, hình thành thói quen. Những năm 2000, khi internet bắt đầu phát triển, việc nghe nhạc dần chuyển sang môi trường trực tuyến, nơi các website và nền tảng miễn phí trở thành kênh tiếp cận chủ yếu. Từ đó đến nay, nhạc số bùng nổ mạnh mẽ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống giải trí hiện đại.

Tuy nhiên, sự phát triển kéo theo hàng loạt vấn đề, khi tình trạng sao chép, đăng tải và sử dụng nhạc trái phép diễn ra phổ biến, đặt ra thách thức lớn trong việc xây dựng một thị trường âm nhạc số chuyên nghiệp và bền vững.

Ông Nguyễn Hồ Hải Long - Giám đốc điều hành đơn vị phát hành và bảo vệ bản quyền âm nhạc VIEENT - cho rằng việc "xài chùa" nhạc đã ăn sâu vào một bộ phận người dùng.

Những biểu hiện của tình trạng này ngày càng đa dạng và tinh vi, xuất hiện ở cả môi trường trực tuyến lẫn đời sống. Phổ biến nhất là việc người dùng tải nhạc miễn phí từ các website không có bản quyền để lưu trữ, sau đó tiếp tục sử dụng làm nhạc nền cho video trên mạng xã hội mà không xin phép. Không ít trường hợp còn cắt ghép, remix, thậm chí đăng tải lại toàn bộ bài hát, MV như nội dung của mình nhằm thu hút lượt xem và kiếm tiền quảng cáo. Ở các địa điểm kinh doanh công cộng như nhà hàng, quán cà phê, quán bar, việc phát nhạc khó được kiểm soát. Nhiều chương trình biểu diễn quy mô từ nhỏ đến lớn từng vướng tranh cãi vì đóng thiếu tiền tác quyền.

Ở hội nghị tổng kết năm 2025, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) cho biết đến nay, ban tổ chức nhiều chương trình biểu diễn vẫn né tránh, chậm trễ, trì hoãn trả tiền bản quyền trong một thời gian dài. Cuối năm ngoái, Ngọc Việt Education - đơn vị tổ chức show Về đây bốn cánh chim trời - không hoàn thành nghĩa vụ về tác quyền, dẫn đến show phải hủy vào phút chót.

Ngoài ra, quyền biểu diễn trực tiếp và quyền khai thác trên môi trường số cũng thường bị nhầm lẫn. Nhiều đơn vị cho rằng đã tổ chức liveshow hợp pháp thì có thể mặc nhiên ghi hình, cắt video ngắn đăng tải hoặc thương mại hóa. Thực tế, đây là các quyền khác nhau cần có sự thỏa thuận.

Theo ông Trần Hoàng, Cục trưởng Bản quyền Tác giả, nhiều đơn vị tổ chức hoặc khai thác vẫn đánh đồng nhiều loại quyền hoặc có tâm lý chỉ cần xin phép nghệ sĩ hoặc ghi nguồn là hợp pháp. Còn thực tế, một sản phẩm âm nhạc thường tồn tại nhiều lớp quyền: Quyền tác giả với phần nhạc và lời, quyền của người biểu diễn, quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, quyền phát sóng, truyền dẫn trên môi trường số.

Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố một số vụ án liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong lĩnh vực âm nhạc và khai thác nội dung số. Trong đó có ông Nguyễn Hải Bình - Tổng giám đốc BH Media, cùng lãnh đạo một số đơn vị tổ chức và khai thác biểu diễn như Lululola, Mây Sài Gòn (đơn vị liên quan mô hình Mây Lang Thang), 1900 Group và một số cá nhân. Các đơn vị này bị cáo buộc ghi hình, sao chép và đăng tải các buổi biểu diễn âm nhạc lên nền tảng số như YouTube để khai thác thương mại, thu lợi nhuận từ quảng cáo và phân phối nội dung khi chưa có đầy đủ sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả. Sự việc được xác định thu lợi hàng tỷ đồng và tiếp tục được điều tra.

Các chuyên gia cho rằng cần các biện pháp xử lý mạnh mẽ, triệt để hơn để chấm dứt vấn nạn xâm hại bản quyền, "xài chùa" trong làng nhạc.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn - Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội cho rằng ngoài việc xử lý "phần ngọn" là các website, fanpage, tài khoản vi phạm, cơ quan quản lý cần xử lý hệ thống vận hành phía sau gồm: Tên miền, máy chủ, quảng cáo, thanh toán, chia sẻ dữ liệu, mạng xã hội, công cụ tìm kiếm, đơn vị trung gian và các nguồn thu đang nuôi sống web lậu.

Để làm được điều đó, cần có cơ chế phối hợp thường xuyên giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công an, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Cục Bản quyền Tác giả), các nền tảng xuyên biên giới, nhà mạng, đơn vị trung gian thanh toán và chủ sở hữu quyền.

Ngoài ra, ông Sơn cho rằng cần tăng chế tài đủ sức răn đe, đặc biệt với các hành vi tái phạm, có tổ chức, thu lợi lớn từ quảng cáo và dữ liệu người dùng. Bên cạnh đó, phải phát triển các nền tảng hợp pháp với giá cả hợp lý, giao diện thuận tiện, kho nội dung phong phú, để công chúng có lựa chọn tốt hơn thay vì tìm đến nguồn lậu.

Để bảo vệ quyền lợi, nhiều nhạc sĩ hiện tìm đến các tổ chức uy tín, có thể thay mặt các tác giả đàm phán cấp phép sử dụng tác phẩm, thu tiền bản quyền và phân phối lại thu nhập. Ở Việt Nam, đa số nhạc sĩ ủy quyền cho Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC). Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung bắt đầu hợp tác đơn vị từ năm 2006. Số tiền anh nhận được trong năm đầu tiên chỉ là chín triệu đồng. Đến năm 2021, anh nhận hơn một tỷ đồng, là một trong những tác giả có tiền tác quyền thuộc top cao.

Ông Nguyễn Hồ Hải Long cho biết doanh nghiệp đang triển khai mô hình bảo vệ bản quyền đa lớp nhằm bảo vệ sáng tạo của các nghệ sĩ. Đơn vị xây dựng đội ngũ chuyên viên pháp lý và bản quyền chuyên trách để rà soát, xử lý nhanh các trường hợp vi phạm. Ngoài ra, họ tích cực tham gia các hiệp hội bản quyền trong nước, quốc tế. "Chúng tôi và đối tác chia sẻ dữ liệu chung, cùng cảnh báo sớm các hành vi vi phạm, luân chuyển nội dung để có phương án giải quyết", ông Long cho biết.

Ở góc độ nhà quản lý, Cục trưởng Bản quyền Tác giả Trần Hoàng nhận định bức tranh về bản quyền trong lĩnh vực âm nhạc hiện có nhiều thay đổi theo hướng tích cực. Việt Nam hiện tham gia tám trên chín điều ước quốc tế đa phương và nhiều hiệp định song phương, hiệp định tự do thế hệ mới có nội dung về quyền tác giả, quyền liên quan, đồng thời liên tục rà soát, hoàn thiện pháp luật để đáp ứng yêu cầu hội nhập và sự phát triển của môi trường số.

Cơ quan chức năng từng bước siết chặt quản lý hành vi vi phạm bản quyền. Hôm 5/5, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký công điện theo ủy quyền của Thủ tướng về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Cục Bản quyền tác giả và Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) ký kết chương trình phối hợp công tác. Theo ông Hoàng, đây là bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số bởi hiện nay, nhiều hành vi xâm phạm không còn là tranh chấp dân sự đơn lẻ mà đã mang tính công nghệ cao, có tổ chức và xuyên biên giới.

"Việt Nam đang từng bước xây dựng thị trường bản quyền minh bạch và chuyên nghiệp hơn", ông Hoàng cho biết.