Kết thúc 45 ngày khai quật trên tổng diện tích 600 m2 tại phường Hải Vân, ngày 5/8, Ban Quản lý di tích và danh thắng (Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch TP Đà Nẵng) cho biết tại di tích trạm Nam Chơn, đoàn mở 6 hố rộng 300 m2, làm xuất lộ hệ thống bờ thành ngoài, hào thành, các cấp kè đá của bờ thành trong, dấu tích cổng và đường đi phía Tây Bắc. Khu vực trung tâm ghi nhận bó nền bằng đá, nền lát gạch và chân tảng đá kê cột.
Các kết quả trên cho thấy trạm Nam Chơn được quy hoạch tương đối chặt chẽ, hệ thống thành ngoài - hào - thành trong kiên cố và có công trình kiến trúc tại khu vực trung tâm. Dấu tích vật liệu gạch, ngói tại cổng phía Tây Bắc là nguồn tư liệu quan trọng để tiếp tục nghiên cứu kiến trúc cổng và tuyến kết nối từ đường Thiên Lý (đường huyết mạch nối liền các vùng miền) vào bên trong trạm.
Đoàn khai quật với sự tham gia của Viện Khảo cổ học đã thu giữ 904 hiện vật gồm đồ gốm, sành, đất nung có niên đại từ thời Trần (thế kỷ XIV) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX), cho thấy khu vực này có quá trình sử dụng kéo dài.
Tại đồn Chơn Sảng, 6 hố khai quật rộng 300 m2 đã làm phát lộ nền móng kiến trúc trung tâm, hệ thống chân tảng, hố móng cột, ba cấp nền kè đá phía Tây Nam cùng cầu thang 13 bậc đá. Đoàn cũng tìm thấy hai trạm gác ở góc phía Tây và phía Nam, hệ thống kè đá tận dụng địa hình tự nhiên ở phía Đông Bắc và 60 di vật. Đặc biệt, có mảnh phù điêu bằng đá sa thạch thể hiện hình tượng vị thần trong tư thế thiền, bước đầu nhận định thuộc văn hóa Chămpa.
Các dấu tích cho thấy đồn Chơn Sảng nằm trên địa hình cao, giúp bao quát vịnh Nam Chơn và kiểm soát đường Thiên Lý từ Hải Vân quan đi xuống, thể hiện rõ tính chất quân sự và phòng thủ.
"Kết quả khai quật bổ sung chứng cứ vật chất quan trọng để nghiên cứu vai trò của hai di tích trong hệ thống phòng thủ Đà Nẵng thời Nguyễn giai đoạn 1858-1860", đại diện Ban Quản lý di tích và danh thắng cho biết.
Cùng với Hải Vân quan, pháo đài Định Hải, thành Điện Hải, thành An Hải, hai công trình này tạo thành mắt xích bảo vệ cửa ngõ phía bắc Đà Nẵng, kiểm soát đường Thiên Lý và duy trì đường liên lạc, tiếp viện từ kinh đô Huế vào mặt trận Quảng Nam - Đà Nẵng.
Bên cạnh đó, việc làm rõ thành, hào, kè đá, kiến trúc trung tâm, cầu thang và các trạm gác đã cung cấp bằng chứng cụ thể về sự tổ chức, quy mô và kỹ thuật xây dựng hệ thống phòng thủ triều Nguyễn, góp phần nghiên cứu sâu hơn về cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha xâm lược giai đoạn 1858-1860.
Sau khi kết thúc khai quật hiện trường, cơ quan chuyên môn đã lấp đất che phủ các dấu tích xuất lộ. Ban Quản lý di tích và danh thắng phối hợp với UBND phường Hải Vân và đơn vị đang thực hiện dự án bất động sản trong khu vực này tiến hành đo đạc, cắm mốc, lắp đặt hàng rào và biển cảnh báo bảo vệ di tích.
Các đơn vị sẽ hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố đối với trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng trong tháng 8/2026; đồng thời xây dựng đề án khảo sát, khai quật tổng thể và nghiên cứu phương án bảo tồn, phát huy giá trị di tích gắn với định hướng phát triển khu vực.
Cuộc khai quật do TS Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử (Viện Khảo cổ học) chủ trì từ ngày 25/5/2026, sử dụng nguồn kinh phí xã hội hóa do doanh nghiệp đang thực hiện dự án bất động sản tại khu vực Làng Vân tài trợ.
