Chiều 20/4 (tức ngày 23/3 âm lịch), huyện Nghi Xuân trang trọng tổ chức lễ giỗ 600 năm của Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần tại di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh đền Thánh Mẫu (xã Xuân Lam).
Trước khi bước vào lễ giỗ Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần, các đại biểu cùng Nhân dân và du khách được thưởng thức chương trình giao lưu văn nghệ đặc sắc với các di sản văn hoá phi vật thể đến từ các tỉnh Nam Định, Bắc Ninh và Hà Tĩnh.
Đền Thánh Mẫu là ngôi đền thiêng liêng tọa lạc dưới chân núi Na, xã Xuân Lam, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Nơi đây thờ Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần (vợ của Lê Lợi - thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Lam Sơn). Phần mộ (hậu am) có từ năm Ất Tỵ (1425), phần đền xây dựng đầy đủ vào đời vua Lê Thánh Tông (con trai của Phạm Thị Ngọc Trần và Lê Lợi).
Bà sinh ra trong một gia đình ở vùng Quần Lai, huyện Lôi Dương, tỉnh Thanh Hóa. Bà là một liệt nữ trung hiếu vẹn toàn, tận tuỵ cùng Bình Định Vương Lê Lợi đánh thắng giặc Minh thống nhất giang sơn đất nước.
Theo sử sách, những ngày đầu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, bà đã cùng Bình Định Vương Lê Lợi và các tướng sỹ xông pha trận mạc. Ngày 24 tháng 3 năm 1425, khi đánh thành Trào Khẩu - Nghệ An, Hoàng hậu Ngọc Trần đã tự hiến mình cho thuỷ thần trên dòng Sông Lam để thần phù hộ cho nghĩa quân thắng giặc. Sau khi hiến thân, thi thể của bà đã được quản tại Núi Na, làng Lộc Điền, tổng Tam Đăng (nay là thôn 5, xã Xuân Lam, huyện Nghi Xuân).
Năm 1428, sau khi Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, để đền đáp công ơn của bà, Vua Lê Thái Tổ đã lập con trai của bà là Lê Nguyên Long lên kế vị, lấy hiệu là Lê Thái Tông. Sau đó Vua Lê Thái Tông truy tôn mẹ làm Cung từ Quốc Thái Mẫu, Cung từ Quang phục Quốc Thái Mẫu; năm 1437 bà được truy tôn làm Hoàng Thái Hậu.
Trải qua hàng trăm năm, đền thờ được chính quyền và Nhân dân nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Năm 2005, phần mộ và đền thờ Hoàng hậu Ngọc Trần được UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận Di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh.
Hằng năm, cứ vào ngày 23 đến 24 tháng 3 âm lịch, huyện Nghi Xuân trang trọng tổ chức lễ giỗ Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần theo nghi thức cổ truyền của dân tộc nhằm tưởng niệm bà là người đã có công lớn vì dân, vì nước; cầu mong cho mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, quốc thái dân an.
Đây là dịp để tri ân, giáo dục truyền thống yêu nước, biết ơn sâu sắc các bậc tiền nhân đã có công trong việc chống giặc ngoại xâm; khơi dậy đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, hướng về cội nguồn; góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá...
