Vườn quốc gia Vũ Quang - "mỏ loài mới" tại Việt Nam, trung tâm đa dạng sinh học của Châu Á

Việc khám phá ra loài sơn dương sừng dài này là một sự kiện có ý nghĩa toàn cầu trong lịch sử sinh học, bởi vì trong suốt 100 năm trước đó chỉ có 5 loài thú lớn mới được phát hiện trên toàn thế giới. Loài được phát hiện gần nhất trước Sao la là loài Bò xám (Bos sauveli), được phát hiện ở Campuchia vào năm 1936 và được mô tả là loài mới vào năm 1937. Nghĩa là phải đúng 55 năm, nhân loại và giới khoa học mới lại tìm ra 1 loài thú lớn là Sao la. Sự phát hiện ra loài thú họ bò này là một sự kiện quan trọng trong lịch sử của của ngành thú học.

Nhưng đó không phải là loài thú mới duy nhất, càng không phải là loài sinh vật mới duy nhất được tìm ra ở Vũ Quang. Một đợt khảo sát do Viện Điều tra Quy hoạch Rừng, Bộ lâm nghiệp và WWF chương trình đông dương tại Vũ Quang, Hà Tĩnh đã lại phát hiện ra một loài hươu cỡ trung bình nữa, loài này có họ hàng rất gần với loài Mang thường (Muntiacus muntjac), nhưng lại khác hẳn loài Mang thường ở nhiều đặc điểm. Loài này được đặt tên là Mang lớn (Megamuntiacus vuquangensis) theo cái tên mà vùng đất người ta tìm thấy nó là Vũ Quang. Liên tiếp trong những năm kế cận sau đó các nhà khoa học lại tìm ra ở đây gồm 5 loài cá mới gồm: Cá lá giang (Parazacco vuquangensis), Cá chuồn sông (Crossocheilus benasi vuha), Cá bướm (Pararhodeus philantropus), Cá đong chấm (Puntius equalitus), Cá chiên thác bẹt (Oreoglanis libertis) và 3 loài tảo gồm Diphyscium tamasii, Cololejeunea vuquangensis và Cheilolejeunea streimannii.

Được chuyển hạng thành Vườn quốc gia, cấp bảo tồn cao nhất ở năm 2002, khu vực này có 5 kiểu rừng chính rất đặc trưng. Kiểu rừng xanh trên núi thấp là kiểu rừng từng che phủ phần lớn diện tích Vườn Quốc gia, phân bố ở độ cao 100m-300m ở phía Bắc và Đông bắc của Vườn. Rừng thường xanh núi thấp phân bố trong khoảng đai cao từ 300 đến 1000m ở vùng trung tâm Vườn và một số mảng nhỏ ở phía Bắc và Đông bắc. Rừng thường xanh trung bình phân bố trên các đai độ cao từ 1000m đến 1400m, dọc theo dải hẹp, chạy dài liên tục từ phía Bắc đến đến Đông nam Vườn Quốc gia. Rừng thường xanh trên núi cao phân bố trên các đai cao giữa 1400m đến 1900m trên các sườn dốc và các vùng ở phía nam và Tây nam của Vườn. Rừng Cảnh tiên phân bố trên các đai cao từ 1900 đến 2200m ở phần tận cùng phía nam Vườn Quốc gia.

Về thực vật, theo kết quả điều tra và nghiên cứu đã ghi nhận 1765 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 202 họ và 737 chi ở Vườn Quốc gia Vũ Quang. Trong số này có tới 132 loài thực vật, nguy cấp quý hiếm có tên trong sách đỏ Việt Nam, danh lục đỏ IUCN và nghị định 32/2006/NĐ/CP của Chính phủ Việt Nam về việc cấm hoặc hạn chế khai thác như: Pơ mu (Fokienia hodginsii), Sến mật (Madhuca passquieri), Lan một lá (Nervilia marutana), Sồi 3 cạnh (Trigonobalanus verticillata), Sồi lông nhung (Lithocarpus vestitus), Kiền kiền (Hopea pierreii), Táu mặt quỷ (Hopea mollisima) ...

Với tính độc đáo và đa dạng khu hệ động thực vật, các loài nguy cấp quý hiếm cũng như tầm quan trọng của công tác bảo tồn và các tiêu chí liên quan khác, Vườn quốc gia Vũ Quang đang hướng tới mục tiêu trước mắt là trở thành Vườn di sản ASEAN. Qua đó, đưa Vườn quốc gia Vũ Quang xứng tầm với những giá trị tài nguyên về đa dạng sinh học cũng như tiềm năng vốn có của của một vườn quốc gia, với chức năng nhiệm vụ chính là bảo tồn mẫu chuẩn về hệ sinh thái rừng Bắc Trường Sơn, bảo tồn sự đa dạng sinh học đặc trưng của rừng tự nhiên thuộc dãy Trường Sơn, tiếp giáp với biên giới Việt Nam - Lào. Ngoài ra, Vườn quốc gia Vũ Quang còn góp phần duy trì cân bằng sinh thái và gia tăng độ che phủ rừng, bảo đảm an ninh môi trường và sự phát triển bền vững về tự nhiên, kinh tế của các tỉnh thuộc khu IV. Đồng thời, phát huy các giá trị của hệ sinh thái rừng, phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, tham quan và du lịch sinh thái.