Từ xưa, ở đâu có đình làng, ở đó hình thành nếp sinh hoạt văn hóa mang nét đẹp truyền thống của người dân các làng, xã.
Mỗi ngôi đình làng dù thiết kế to, nhỏ khác nhau nhưng đều được thực hiện công phu, từ khâu chọn vật liệu đến chạm khắc tinh xảo, từ vị trí xây dựng đến các yếu tố liên quan. Đi qua thời gian, đình làng vẫn là biểu tượng văn hóa cần phải được quan tâm gìn giữ, phát huy.
Đình làng Giao Tác (phường Nam Hồng Lĩnh).
Ngày xưa, trong mỗi mái đình giữa làng quê yêu dấu, từng cuộc họp dân, hay việc lập hương ước, giải quyết mâu thuẫn nội bộ… đã góp phần định hình nếp sống có trật tự, giàu bản sắc. Mỗi ngôi đình làng dù ở khu vực đồng bằng, miền núi hay ven biển Hà Tĩnh đều chứa trong mình nét riêng có và những ký ức thời gian, như đình Hoa Vân Hải, đình Hội Thống, đình Đỉnh Lự, đình Trường Lưu, đình Giao Tác...
Trong căn phòng nhỏ giản dị ở thôn Đình, xã Tứ Mỹ, ông Đinh Văn Thủy (89 tuổi), vẫn miệt mài đọc sách, nghiên cứu các tư liệu lịch sử. Đặc biệt mỗi khi nhắc đến những ký ức lịch sử về đình làng Tứ Mỹ - nơi thành lập chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Hương Sơn, ông lại hào sảng kể về những dấu mốc lịch sử đầy tự hào.
Ông Đinh Văn Thủy nhớ lại: "Trong phong trào đấu tranh cách mạng 1930 - 1931, dù lúc đó tôi còn nhỏ nhưng vẫn nhớ rất rõ. Ngày 19/8/1945, tại sân đình Tứ Mỹ, một người đứng nói chuyện mà có hàng nghìn người dân tay cầm cờ đỏ búa liềm hưởng ứng với một khí thế hừng hực. Họ kéo nhau đi khắp cả vùng biểu dương lực lượng, rồi đi lên huyện, phá các kho thóc đem đi phát chẩn cho những người đói”
Ông Đinh Văn Thủy nhớ về những dấu mốc lịch sử đầy tự hào.
Trên địa bàn Hà Tĩnh hiện nay còn lưu giữ, bảo tồn được nhiều ngôi đình làng cổ kính, như những chứng tích lịch sử - văn hóa. Đình Hoa Vân Hải, xã Cổ Đạm, được xây dựng từ năm 1639, không chỉ là nơi thờ tự thành hoàng làng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, hun đúc tinh thần yêu nước của người dân địa phương.
Ngày 12/5/1930, tại đây, chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Nghi Xuân được thành lập, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong phong trào cách mạng. Trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, đình là nơi in tài liệu, tổ chức các cuộc đấu tranh. Đến Cách mạng tháng Tám 1945, sân đình trở thành địa điểm tập hợp lực lượng quần chúng nổi dậy giành chính quyền. Trải qua bao biến thiên, đình Hoa Vân Hải vẫn luôn là biểu tượng sinh động về tinh thần đoàn kết, đấu tranh bất khuất, khát vọng độc lập, tự do của Nhân dân và là niềm tự hào của bao thế hệ.
Đình Hoa Vân Hải không chỉ là nơi thờ tự thành hoàng làng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa.
Từ phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931 đến Cách mạng tháng Tám năm 1945, hầu hết các ngôi đình làng đều trở thành nơi tập hợp lực lượng quần chúng nhân dân đấu tranh cách mạng đi đến thắng lợi cuối cùng.
“Có lệnh tổng khởi nghĩa của Tổng bộ Việt Minh và chủ trương của Đảng, các cán bộ, đảng viên đều dùng đình làng thành nơi tập hợp lực lượng và từ đó quần chúng nhân dân nhất loạt vùng dậy tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Đây cũng là nét độc đáo trong cuộc tổng khởi nghĩa năm 1945” - PGS.TS Nguyễn Quang Hồng, giảng viên cao cấp Khoa Lịch sử, Đại học Vinh cho biết.
Hà Tĩnh hiện có 694 di tích lịch sử, văn hóa được xếp hạng, trong đó có nhiều ngôi đình làng được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, cấp quốc gia. Dưới mái đình làng cổ kính, trong từng hồi trống hội, từng câu ví giặm cất lên, ký ức lịch sử lại bừng sáng, hun đúc thêm tinh thần cách mạng, trở thành những địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho thế hệ hôm nay và mai sau.
