Lan tỏa văn hóa quê hương bằng văn học - nghệ thuật

Khơi sâu những tầng văn hóa trong từng trang viết

Giữa những ngày đầu đông tháng 11/2026, tôi tìm đến căn nhà ấm cúng của nhà văn Lê Văn Vỵ tại phường Trần Phú (TP Hà Tĩnh). Bên ấm trà nóng trong gian phòng khách giản dị, cựu nhà giáo chậm rãi kể về hành trình nửa thế kỷ cầm bút. Xuất thân là nhà giáo, từng làm phóng viên thường trú, nhà văn Lê Văn Vỵ (SN 1955, Chi hội trưởng Hội Nhà văn Việt Nam tại Hà Tĩnh) đã có gần 20 đầu sách in riêng, trải dài từ thơ, văn xuôi đến phê bình văn học.

Với ông, văn chương không thể tách rời đời sống. Người cầm bút phải đi, phải sống cùng nhân vật, thâm nhập vào từng vùng đất để tìm kiếm chất liệu và thấu hiểu những phận người. Có những chuyến đi điền dã kéo dài nhiều ngày ở vùng núi Sơn Kim, Vũ Quang nơi ông cùng ăn, cùng ở với người dân để cảm nhận sâu hơn đời sống và văn hóa bản địa.

Nhà văn Lê Văn Vỵ chia sẻ: "Lao động của nhà văn là lao động chữ nghĩa, lao động nghệ thuật. Anh ta là người cày trên cánh đồng chữ nghĩa nên phải âm thầm, lặng lẽ đối mặt và chịu trách nhiệm trước trang viết của mình. Đóng góp lớn nhất của nhà văn là xây đắp tâm hồn, tình cảm và góp phần cải tạo đời sống".

Từ vốn sống tích lũy qua nhiều chuyến đi, các tác phẩm của ông mang đến những sắc thái sáng tạo khác nhau. Nếu thơ Lê Văn Vỵ giàu chất suy tư, triết lý qua các tập: Hoa xương rồng, Lời của cây, Nhặt, Ngộ, Đi qua nỗi buồn... thì bút ký, phóng sự lại đậm hơi thở đời sống. Đặc biệt, trong những trang viết về Hà Tĩnh, ông thường tìm đến những tầng sâu văn hóa, ký ức lịch sử và đời sống tinh thần của cộng đồng. Từ giếng làng đến hồ Kẻ Gỗ, dòng Ngàn Trươi, cảnh sắc quê hương trong trang viết của ông còn gợi nhắc bóng dáng tiền nhân, những nếp sống và cốt cách nặng tình, chịu thương chịu khó của con người quê hương Hồng - La. Ông trăn trở: "Văn hóa quy tụ lại chính là sự ứng xử và thể hiện lớn nhất qua hành động. Người viết phải khơi lên được những giá trị tinh thần, ký ức làng xã để quá trình phát triển hiện đại không tạo ra sự đứt gãy về mặt văn hóa".

Hành trình sáng tạo ấy được ghi nhận bằng khoảng 20 giải thưởng báo chí và văn học nghệ thuật. Tiêu biểu là Giải A cuộc thi bút ký, phóng sự của Báo Văn Nghệ (Hội Nhà văn Việt Nam) năm 2020; Giải C của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 2015 cho tập thơ Ngộ; nhiều lần đạt Giải thưởng VHNT Nguyễn Du và các giải Nhất bút ký, phóng sự của Tạp chí Hồng Lĩnh với những tác phẩm như: Phận cỏ, Giếng Làng, Phía trước là Tam Soa… Đáng chú ý, từ những trang viết về mô hình đường hoa ở Sơn Kim, nghề trồng cỏ nuôi hươu, nuôi bò sữa tại Sơn Giang, Sơn Lễ, ông còn góp phần đưa những cách làm mới đến gần hơn với người dân, tạo sức lan tỏa trong phát triển kinh tế ở địa phương.

Đến với Giải thưởng VHNT Nguyễn Du lần thứ VIII, nhà văn Lê Văn Vỵ tham dự bằng 2 tuyển tập, bút ký Hoa sim Đồng Lộc và Ghi chép về những nhà giáo - liệt sĩ. “Khao khát lớn nhất của tôi là thông qua những tác phẩm của mình khơi dậy mạch nguồn văn hóa quê hương Hà Tĩnh; khơi dậy tình làng nghĩa xóm, tình người và nhất là hướng đến cái đẹp. Bởi, điều đó sẽ góp phần bồi đắp tâm hồn mỗi con người”- nhà văn Lê Văn Vỵ bày tỏ.

Làm mới âm hưởng dân ca bằng giai điệu quê hương

Rời căn nhà đầy ắp sách của nhà văn Lê Văn Vỵ, tôi tìm gặp nhạc sĩ Nguyễn Sỹ Chinh tại phòng làm việc của ông. Trên máy tính, bản thu âm một ca khúc mới vẫn đang được xử lý. Giữa bộn bề công việc của người đứng đầu một đơn vị sự nghiệp văn hóa, ông vẫn dành thời gian chăm chút từng giai điệu, nốt nhạc.

Với nhiều khán, thính giả, âm nhạc của Nguyễn Sỹ Chinh gợi lên những cảm xúc thân thuộc về miền quê núi Hồng, sông La. Âm hưởng ví, giặm, ca trù cùng tình đất, tình người xứ Nghệ hiện diện tự nhiên trong những sáng tác của ông.

Sinh năm 1970 tại quê hương Tứ Mỹ, hiện là Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Điện ảnh và Xúc tiến du lịch tỉnh, Nguyễn Sỹ Chinh đến với âm nhạc hơn 30 năm trước bằng con đường tự học. Quá trình công tác trong ngành văn hóa, gắn bó với nhiều vùng đất trên địa bàn đã bồi đắp vốn sống, giúp ông tìm thấy chất liệu sáng tác từ chính những điều bình dị của quê hương. Từ ca khúc đầu tiên được công chúng đón nhận năm 1998, đến nay, ông đã có hơn 60 tác phẩm, trong đó đề tài quê hương, con người Hà Tĩnh chiếm vị trí chủ đạo.

Nói về nguồn cảm hứng sáng tác, nhạc sĩ Nguyễn Sỹ Chinh nhắc đến hai chất liệu gắn bó mật thiết với mình: kho tàng dân ca truyền thống và nghĩa tình con người xứ Nghệ. Ông chia sẻ: "Dân ca ví, giặm là nghệ thuật truyền thống để lại nhiều đất sáng tạo nhất cho người nghệ sĩ. Âm nhạc của ví, giặm vốn rất mộc mạc, giống như một khúc gỗ nguyên sơ để người nhạc sĩ có thể thỏa sức đẽo gọt, phát triển thành nhiều hình hài mới mẻ. Bên cạnh đó, Hà Tĩnh là miền quê rất giàu tình nghĩa; chính cái tình ấy là chất liệu vô hình, là sự thôi thúc lớn nhất và luôn bao hàm trong hầu hết các tác phẩm của tôi".

Từ một địa danh, một sự kiện hay những rung cảm trước cảnh sắc, con người, ông chắt lọc thành nét nhạc chủ đề rồi phát triển thành tác phẩm. Những ca khúc như: Chan chứa quê tôi Hà Tĩnh, Mơ chi giấc mơ xa, Hương Sơn quê mẹ quê cha, Nghi Xuân... là những dấu ấn trong hành trình sáng tạo ấy.

Hai lần được trao Giải thưởng VHNT Nguyễn Du (năm 2010 và 2020), giải Nhất cuộc thi sáng tác ca khúc nhân kỷ niệm 190 năm thành lập tỉnh Hà Tĩnh cùng nhiều giải thưởng của Hội Nhạc sĩ Việt Nam là sự ghi nhận cho những đóng góp của ông. Quan trọng hơn, những giai điệu mang âm hưởng dân ca truyền thống nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ âm nhạc đương đại đã góp phần đưa tác phẩm giàu chất liệu văn hóa quê hương của nhạc sĩ Nguyễn Sỹ Chinh đến gần hơn với công chúng.

Đưa sắc màu quê hương lên không gian số

Nằm bên đường Vũ Quang (phường Thành Sen), không gian làm việc kiêm phòng trưng bày tác phẩm của Nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Nguyễn Thanh Hải như một Hà Tĩnh thu nhỏ. Hàng chục khung ảnh khổ lớn trên tường lưu giữ vẻ đẹp của đại ngàn Trường Sơn, những đồi chè xanh tít tắp, làng chài bình yên ven biển Hà Tĩnh hay khoảnh khắc rực rỡ pháo hoa ngày hội quê hương.

Giữa không gian ấy, người nghệ sĩ sinh năm 1971 vẫn đang tỉ mỉ xử lý hậu kỳ những khuôn hình mới ghi lại trong chuyến đi thực tế gần đây. "Tôi muốn ngày càng nhiều người Việt Nam và thế giới biết được một quê hương Hà Tĩnh có vẻ đẹp nên thơ với nhiều cảnh sắc và di sản văn hóa. Đó là một trong những động lực lớn để niềm đam mê nhiếp ảnh ngày càng lớn dần trong tôi" – NSNA Nguyễn Thanh Hải chia sẻ.

Cầm máy từ năm 2007, ban đầu nhiếp ảnh đến với anh như một cách thỏa mãn đam mê cá nhân. Nhưng càng rong ruổi qua những miền quê, anh càng nhận ra vẻ đẹp phong phú của mảnh đất núi Hồng, sông La. Từ đó, những chuyến đi không đơn thuần là hành trình tìm kiếm khuôn hình đẹp mà còn là dịp lưu giữ cảnh sắc, di sản và nhịp sống của từng vùng đất. Có những chuyến đi lên vùng Ngàn Trươi - Vũ Quang hay đồi chè Sơn Kim 2, anh phải chuẩn bị rất nhiều ngày. Để có một bức ảnh ưng ý, anh phải “săn” thời tiết, căn thời điểm bình minh hay hoàng hôn, có khi chờ đợi một áng mây cũng mất nửa ngày trời… chỉ để ghi lại khung cảnh quê hương trong thời khắc đẹp nhất. Bởi, anh mong mỗi bức ảnh không chỉ lưu giữ một vẻ đẹp mà còn kể được câu chuyện về quê hương.

Không dừng lại ở việc sáng tác và trưng bày, NSNA Nguyễn Thanh Hải còn chủ động đưa các bộ ảnh lên Facebook, Zalo để mở rộng khả năng tiếp cận công chúng. Những khuôn hình về cảnh sắc, di sản, con người Hà Tĩnh nhờ đó được chia sẻ rộng rãi hơn, góp thêm một kênh quảng bá hình ảnh địa phương trên không gian số. Anh bộc bạch: "Càng chụp, tôi càng thấy quê hương mình đẹp và tôi càng muốn nhiều người biết. Vì vậy, bên cạnh tham gia các giải thưởng, tôi lan tỏa những tấm hình đó qua mạng xã hội để mọi người khắp nơi biết đến, như một cách quảng bá quê hương thu hút khách du lịch tìm đến Hà Tĩnh”.

Từ niềm đam mê và quá trình sáng tạo, Nguyễn Thanh Hải đã có khoảng 50 tác phẩm đạt giải thưởng trong nước và quốc tế, trong đó có khoảng chục Huy chương Vàng của Liên đoàn Nghệ thuật Nhiếp ảnh Quốc tế (FIAP). Anh cũng là một trong hai nghệ sĩ nhiếp ảnh của Hà Tĩnh (cùng với NSNA Sỹ Ngọ) được kết nạp vào tổ chức này, bên cạnh tư cách hội viên Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam và Hội Liên hiệp VHNT Hà Tĩnh.

Rời phòng trưng bày đầy ắp ánh sáng của NSNA Nguyễn Thanh Hải khi phố lên đèn, dư âm từ những câu chuyện văn chương bên ấm trà nóng của nhà văn Lê Văn Vỵ hay bên bản phối khí ca khúc mới của nhạc sĩ Nguyễn Sỹ Chinh vẫn còn đọng mãi. Họ là ba trong số hàng trăm văn nghệ sĩ Hà Tĩnh đang ngày đêm lặng lẽ "cày trên cánh đồng chữ nghĩa", chắt chiu từng thanh âm ví, giặm và lưu giữ từng khoảnh khắc bình dị của quê hương. Với họ, phần thưởng lớn nhất trước hết là sự đồng cảm của công chúng, là khi trang viết, câu hát, bức ảnh của mình chạm được vào trái tim người đọc, người nghe và đánh thức niềm tự hào về mảnh đất núi Hồng, sông La.