Rà soát, “điểm danh” số hóa di sản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Hơn một tuần nay, thực hiện Kế hoạch số 549/KH-UBND ngày 8/8/2026 của UBND tỉnh, Sở VH-TT&DL phối hợp với Bảo tàng Hà Tĩnh thành lập 4 tổ công tác, tiến hành kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu và rà soát hệ thống di tích tại 69 xã, phường trên toàn tỉnh.

Đợt kiểm kê tập trung vào việc nhận diện, thống kê các loại hình di sản, từ nghệ thuật trình diễn dân gian, lễ hội, tín ngưỡng, tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống đến các văn bản, hình ảnh, hiện vật mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học; đồng thời rà soát, cập nhật hiện trạng các di tích đã được kiểm kê, xếp hạng.

Tại xã Thạch Lạc, bên cạnh 19 di tích đã được xếp hạng (1 di tích quốc gia, 18 di tích cấp tỉnh), tổ công tác còn ghi nhận nhiều di tích giá trị, tư liệu quý, nổi bật là các đạo sắc phong của các triều vua, cùng hệ thống bia đá, câu đối, hoành phi có niên đại hàng trăm năm.

Đáng chú ý, tại đền Sắc thuộc thôn Thanh Vĩnh, xã Thạch Lạc, tổ công tác kiểm kê, ghi nhận hàng chục đạo sắc phong đang được lưu giữ tại đền. Đây là nguồn tư liệu quý phản ánh lịch sử, tín ngưỡng và đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân địa phương qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trước tác động của thời gian và điều kiện bảo quản, một số tư liệu đã có dấu hiệu xuống cấp, hiện chỉ còn 41 sắc phong nguyên vẹn, đặt ra yêu cầu cần được kiểm kê, đánh giá và hướng dẫn bảo quản kịp thời.

Ông Nguyễn Kiện (người trông coi đền Sắc) chia sẻ: “Hơn 15 năm bảo vệ đền, tôi luôn ý thức phải gìn giữ cẩn thận những hiện vật, tư liệu mà các thế hệ trước để lại, nhất là các đạo sắc phong cổ. Tuy nhiên, trước đây, chúng tôi chủ yếu bảo quản theo kinh nghiệm, chưa hiểu hết giá trị lịch sử, văn hóa cũng như cách thức lưu giữ đúng chuyên môn. Qua đợt kiểm kê, được cán bộ chuyên môn trực tiếp giải thích, tôi hiểu thêm giá trị của những tư liệu này, càng ý thức rõ hơn trách nhiệm bảo vệ tài sản quý của cha ông. Mong muốn các sắc phong được bảo quản tốt hơn, có điều kiện số hóa để lưu giữ lâu dài, giúp con cháu mai sau hiểu thêm về lịch sử, truyền thống quê hương”.

Từ thực tế tại cơ sở, việc kiểm kê không chỉ giúp người dân hiểu rõ hơn giá trị di sản mình đang gìn giữ mà còn cung cấp căn cứ để chính quyền địa phương xác định trách nhiệm, giải pháp bảo tồn lâu dài. Ông Trần Xuân Hoàng - Chủ tịch UBND xã Thạch Lạc cho biết: “Chúng tôi tích cực phối hợp với các tổ công tác trong quá trình rà soát, cung cấp thông tin và tạo điều kiện khảo sát thực tế. Đợt kiểm kê giúp xã nhận diện cụ thể hơn số lượng, hiện trạng và giá trị của từng loại hình di sản; đồng thời tiếp nhận hướng dẫn chuyên môn về bảo quản, bảo tồn và phát huy giá trị. Trên cơ sở kết quả này, địa phương sẽ nghiên cứu, xây dựng kế hoạch phù hợp nhằm gìn giữ những di sản quý đang hiện diện trên địa bàn”.

Cùng với Thạch Lạc, tại các địa phương như xã Cẩm Bình, Trường Lưu, Hương Sơn, Nghi Xuân, Mai Phụ, phường Trần Phú…, quá trình rà soát còn hướng đến những di tích chưa được xếp hạng, những tư liệu chưa được đánh giá đầy đủ và các giá trị văn hóa còn lưu giữ trong cộng đồng. Đây là cơ hội để phát hiện, xác minh những di sản có giá trị, bổ sung vào danh mục kiểm kê, tiến tới xây dựng hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng hoặc ghi danh theo quy định.

Thực tế, không ít di tích, văn bản, hiện vật có giá trị vẫn đang được các dòng họ, cộng đồng dân cư gìn giữ nhưng chưa được nhận diện đầy đủ. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là thống kê số lượng mà phải xác định được nguồn gốc, đặc điểm, giá trị, hiện trạng và nguy cơ mai một của từng di sản. Kết quả kiểm kê sẽ giúp cơ quan quản lý và chính quyền cơ sở có căn cứ khoa học để xác định thứ tự ưu tiên, lựa chọn giải pháp bảo vệ phù hợp, tránh tình trạng bỏ sót hoặc đánh giá chưa đúng giá trị di sản.

Một mục tiêu quan trọng khác của đợt kiểm kê là tạo lập nguồn dữ liệu phục vụ số hóa di sản. Theo hướng dẫn của Sở VH-TT&DL, các tổ công tác kết hợp khảo sát điền dã, phỏng vấn, ghi chép, ghi âm, chụp ảnh, quay phim, đo vẽ và ứng dụng công nghệ để thu thập, đối chiếu thông tin. Việc chuẩn hóa dữ liệu về nguồn gốc, lịch sử, đặc điểm, hiện trạng và chủ thể lưu giữ sẽ tạo nền tảng cho công tác quản lý, tra cứu, nghiên cứu, kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa.

Từ việc nhận diện đúng, đánh giá đủ đến xây dựng dữ liệu số và xác lập giải pháp bảo tồn, đợt kiểm kê đang tạo nền tảng để Hà Tĩnh quản lý di sản bài bản, khoa học hơn. Qua đó, những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ không chỉ được gìn giữ mà còn có điều kiện tiếp tục phát huy, đóng góp thiết thực vào đời sống và sự phát triển của quê hương.

Đợt kiểm kê có ý nghĩa quan trọng trong việc rà soát, nhận diện đầy đủ hơn nguồn lực di sản văn hóa của tỉnh, nhất là những giá trị chưa được thống kê, đánh giá đúng mức. Qua đó, ngành văn hóa có cơ sở xác định những di sản cần ưu tiên bảo vệ, những trường hợp cần bổ sung, điều chỉnh danh mục và những giá trị đủ điều kiện để nghiên cứu lập hồ sơ xếp hạng, ghi danh. Sau kiểm kê, Sở VH-TT&DL sẽ tổng hợp, thẩm định, hoàn thiện danh mục theo quy định; đồng thời hướng dẫn các địa phương xây dựng phương án bảo tồn, bảo quản đối với từng nhóm di sản, chú trọng những tư liệu độc bản, di tích xuống cấp và di sản có nguy cơ mai một. Kết quả kiểm kê cũng là nguồn dữ liệu đầu vào để từng bước chuẩn hóa, số hóa, phục vụ công tác quản lý và khai thác giá trị di sản lâu dài.

Ông Trần Xuân Lương, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh