Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - Sống trong lòng người ở lại

Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh (1926 - 2017), bút danh Vũ Hoàng sinh tại làng Tường Xá (nay thuộc xã Đức Minh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh). Tham gia cách mạng từ sớm, vào Đảng năm 1946, ông dành trọn đời mình cho sự nghiệp văn hóa nghệ thuật, từng là đồng sáng lập và giữ chức Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Tĩnh (1969), sau đó làm Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ Nghệ Tĩnh đến khi nghỉ hưu (1986).

Bằng tri thức uyên bác và sự miệt mài điền dã, ông để lại di sản đồ sộ với hơn 90 công trình nghiên cứu giá trị như “Làng cổ Hà Tĩnh”, “Kho tàng truyện kể dân gian xứ Nghệ” cùng chuỗi địa chí các huyện. Những trước tác chuẩn mực của ông không chỉ đoạt nhiều giải thưởng uy tín như Giải thưởng VHNT Nguyễn Du, mà còn trở thành nguồn tư liệu vô giá, góp phần đặt nền móng bền vững cho nghiên cứu văn hóa tỉnh nhà..

Một ngày giữa tháng 10, nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà nghiên cứu văn hóa Thái Kim Đỉnh, tôi đến thắp nén hương tưởng nhớ ông. Trong căn nhà ông Thái Minh Hiền (con trai cả cụ Đỉnh) trên đường Nguyễn Trung Thiên (phường Thành Sen), mùi trầm quyện nhẹ mang lại cảm giác tĩnh lặng.

Đã 9 năm cố nhà nghiên cứu vắng bóng trong những dịp sinh nhật cùng gia đình, nhưng với ông Thái Minh Hiền cùng các anh em, người cha mà họ vẫn quen gọi là "thầy" chưa bao giờ đi xa. Kỷ niệm và hình bóng của ông vẫn hiện diện vẹn nguyên trong từng góc nhà, trong ký ức người ở lại.

Ông Thái Minh Hiền chia sẻ: “Thầy tôi là người sống rất vô tư, cả đời không bao giờ nạt nộ hay gây áp lực cho con cái. Bốn anh em chúng tôi đều tự lập, tự lo cho bản thân. Hồi đó, cứ mỗi tháng nhận lương, thầy lại nhờ mẹ tôi giữ lại một nửa để dành tiền mua sách, báo, nửa còn lại mới lo cho gia đình. Cả đời thầy trăn trở, gửi gắm hết tình yêu và tâm huyết cho sách vở, tri thức”.

Trong ký ức của người con trai cả, nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh là một người cha có tình cảm vô cùng sâu sắc nhưng hiếm khi thể hiện ra ngoài bằng lời nói hay hành động phô trương. Ông chọn cách quan tâm lặng lẽ và uốn nắn con cái qua từng việc làm thực tế. "Thầy hiếm khi trách mắng, chỉ cần thấy con cái lơ là việc học là thầy nhắc nhở: “Không lo học thì sau này làm chi mà ăn?”. Với thầy, sự học và vốn sống chính là cái gốc của con người" - ông Hiền nhớ lại.

Không chỉ tận tụy với gia đình, đối với anh em, đồng nghiệp, ông Thái Kim Đỉnh luôn sống trọn nghĩa trọn tình. Cuối năm 1967, khi một cán bộ Ty Văn hóa Hà Tĩnh đi lấy gạo ở Quang Lộc trúng bom hy sinh, rồi Đoàn Văn công Nhân dân Hà Tĩnh trên đường đi tập huấn, biểu diễn từ Hà Nội trở về bị ném bom tại cầu Cấm (Nghệ An) khiến nhiều người ngã xuống, ông rơi vào trạng thái sốc và đau đớn. Chứng kiến khoảnh khắc ấy, ông Hiền (khi đó 16 tuổi) vẫn còn xúc động: "Tận mắt thấy thầy nằm khóc mấy ngày liền vì thương bạn bè, đồng nghiệp, tôi mới cảm nhận hết tâm hồn nhạy cảm và tấm lòng của ông. Mẹ tôi phải ngồi bên động viên mãi thầy mới gượng dậy. Nỗi đau mất đi những người đồng đội thời chiến ấy trở thành vết thương lòng theo thầy tôi suốt cuộc đời".

Tấm lòng ấm áp và sự cẩn trọng ấy cũng chính là kim chỉ nam trong sự nghiệp của ông. Mỗi chuyến điền dã, ông đều tỉ mỉ trò chuyện với các vị cao niên để ghi chép trọn vẹn từng phong tục, nếp sống. Không biết đi xe máy hay xe đạp, ông thường được con trai cả Thái Minh Hiền đồng hành chở đi khắp các đình, chùa thu thập tư liệu. Sự nghiêm túc và tri thức của cha đã truyền cảm hứng sâu sắc, đưa ông Hiền gắn bó với con đường nghiên cứu và đóng góp cho hoạt động Phật giáo Hà Tĩnh sau này (ông Thái Minh Hiền, nguyên là Chánh văn phòng Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Hà Tĩnh 2012- 2017).

Đối với bạn bè, đồng nghiệp là những nhà nghiên cứu văn hóa, sự uyên bác và nhân cách của nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh đã để lại ấn tượng sâu đậm. Nhà nghiên cứu Lê Văn Tùng (phường Thành Sen) tác giả của nhiều công trình giá trị, vẫn vẹn nguyên sự kính phục khi nhớ về người đàn anh kính yêu. Trong trí nhớ của ông Tùng, ông Thái Kim Đỉnh là một “kho từ điển sống” về lịch sử, địa lý và gia phả xứ Nghệ.

Nhớ lại kỷ niệm những lần tìm đến nhờ ông Đỉnh giải đáp về các băn khoăn trong quá trình nghiên cứu, ông Lê Văn Tùng bồi hồi: “Chưa đến 7 giờ sáng, ông đã ngồi vào bàn làm việc. Nghe tôi hỏi về nhân vật Đặng Văn Khải, không cần suy nghĩ hay giở một trang sách nào, ông đọc rành rọt từng chi tiết: từ dòng họ, năm đỗ cử nhân, đến từng chức quan… Tôi ngạc nhiên hỏi sao ông nhớ hết được các vị cử trong làng khoa bảng của tỉnh, ông chỉ khiêm tốn cười bảo: “Nhớ hết sao được, nhưng phả hệ các họ lớn trong tỉnh thì phải sưu tầm, nắm cho được vì nó liên quan đến việc nghiên cứu hằng ngày”. Cuối buổi, sực nhớ mình có đạo sắc phong thời Lê cần nhờ dịch, dù đã trưa muộn, người khách vẫn được ông nhiệt tình xem giúp ngay, bởi ông luôn trân trọng: “Những thứ này quý lắm”.

Sự uyên bác ấy không đến từ may mắn mà là kết quả của một đời tự học miệt mài, cẩn trọng và nghiêm túc. Cả đời miệt mài xây dựng di sản đồ sộ với hơn 90 công trình, đầu sách (riêng và chung), nhưng khi nói về những thiệt thòi riêng, ông Thái Kim Đỉnh lại thản nhiên, nhẹ nhàng qua hai câu thơ vui: “Với nước, há nề hơn với thiệt / Vì đời, nào tính dại cùng khôn”. Chính sự tâm huyết, nghiêm cẩn trong học thuật cùng thái độ sống khiêm nhường, phụng sự hết mình ấy đã khắc họa nên chân dung một nhà tư liệu học khả kính, sống mãi trong lòng bạn bè và đồng nghiệp.

Là một trong những người nghiên cứu văn hóa thuộc thế hệ sau, Tiến sĩ (TS) Nguyễn Tùng Lĩnh - Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hà Tĩnh luôn dành cho nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh sự kính trọng đặc biệt. Với TS Nguyễn Tùng Lĩnh, nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh không chỉ là một trong những “cây cao bóng cả” của văn hóa Hà Tĩnh mà còn là người mở đường, đặt những viên gạch đầu tiên cho nhiều hướng nghiên cứu của thế hệ kế tiếp. Từ công trình “Các nhà khoa bảng Hà Tĩnh” của ông, TS Nguyễn Tùng Lĩnh có thêm nền tảng để đi sâu vào đề tài “Giáo dục khoa cử Nho học Hà Tĩnh”.

TS Lĩnh chia sẻ: “Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh chính là một trong những người đặt nền móng, khơi mở cho những hướng nghiên cứu của thế hệ sau này. Ông luôn tin rằng những gì mình đặt ra rồi sẽ có người kế thừa, phát triển, và tôi tự hào được là một trong những người tiếp bước con đường ấy”.

Sự tiếp nối ấy cũng là một cách để di sản của Thái Kim Đỉnh tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa hôm nay. Theo Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lĩnh, dù đã nghỉ hưu và đến những năm tháng cuối đời, cụ Đỉnh vẫn không ngừng làm việc, tích lũy và trao truyền tri thức. Bởi vậy, chuỗi hoạt động kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh, cùng việc ra mắt cuốn sách “Thái Kim Đỉnh - Người đi cùng dân gian”, không chỉ là sự ghi nhận những đóng góp của ông đối với văn học nghệ thuật tỉnh nhà, mà còn nhắc nhớ một cách lao động nghiêm cẩn, tận tâm với văn hóa quê hương.

Đó là di sản tinh thần quý giá, tiếp thêm cảm hứng để các thế hệ văn nghệ sĩ Hà Tĩnh hôm nay và mai sau tiếp tục tìm tòi, kế thừa và phát triển, qua đó bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa quê hương trong bối cảnh mới.