Những điểm sáng chưa kết thành “sân khấu lớn”
Trong những mùa hè gần đây, nhất là mùa du lịch biển 2026, tại KDL Xuân Thành (xã Tiên Điền), cùng với không khí rộn ràng của các đoàn khách đến tham quan, nghỉ dưỡng là âm thanh của những điệu ví, giặm, ca trù, trò Kiều mỗi đêm.
Bên sân khấu được dựng giữa lạch nước ngọt Mỹ Dương cạnh quảng trường KDL, hàng nghìn du khách đã hòa mình vào những câu ca, tiết mục đến từ các nghệ nhân của CLB Dân ca ví, giặm, ca trù, trò Kiều xã Tiên Điền.
Anh Lương Nguyên (phường Thành Sen) cho biết: “Dịp hè vừa qua, nhóm bạn đến từ Hà Nội của tôi đã đến du lịch tại Xuân Thành và được thưởng thức các màn biểu diễn dân ca tại đây. Họ bày tỏ thích thú và cho biết, lần sau nhất định sẽ giới thiệu bạn bè, người thân đến thưởng thức”.
Theo Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Tiên Điền, trong mùa hè vừa qua, đơn vị đã phối hợp tổ chức 12 đêm diễn dân ca ví, giặm, ca trù và trò Kiều tại sân khấu KDL Xuân Thành. Đồng thời, kết nối tổ chức hàng chục chương trình biểu diễn dân ca phục vụ các đoàn khách du lịch tại nhiều điểm đến, nhà hàng, khách sạn trên địa bàn. Mỗi buổi diễn huy động luân phiên từ 10-12 nghệ nhân, diễn viên của các CLB. Hầu hết chương trình đều được du khách đón nhận, xem các màn biểu diễn như một trải nghiệm thú vị trong hành trình.
Trước năm 2025, tại một số địa phương như xã Thiên Cầm, Cẩm Duệ, Nghi Xuân, việc đưa dân ca ví, giặm vào phục vụ du khách tại KDL Thiên Cầm, hồ Kẻ Gỗ hay trên du thuyền Giang Đình Cổ Độ tại khu vực sông Lam thuộc xã Nghi Xuân đã được quan tâm. Trên du thuyền Giang Đình Cổ Độ, hát dân ca từng diễn ra khá thường xuyên, phục vụ hàng trăm đoàn khách mỗi năm.
Tiến sĩ Phạm Thị Thanh Hà - Tổng Giám đốc Công ty CP Song Ngư Sơn Giang Đình cho biết: “Thời điểm đó, hầu như tháng nào chúng tôi cũng đón 20-30 đoàn khách, được yêu cầu nghe hát dân ca ví, giặm, ca trù trên du thuyền. Nhờ là sản phẩm thu hút du khách, các nghệ nhân biểu diễn cũng có thu nhập khá từ phục vụ du lịch”.
Những điểm sáng trên cho thấy di sản văn hóa phi vật thể hoàn toàn có khả năng trở thành một phần của trải nghiệm du lịch Hà Tĩnh. Vấn đề là những điểm sáng ấy vẫn đang tồn tại khá rời rạc, phụ thuộc vào từng địa phương, từng thời điểm hoặc từng đoàn khách, chưa hình thành được một sản phẩm mà doanh nghiệp lữ hành có thể chủ động đưa vào tour.
“Đến Hà Tĩnh nhiều du khách vẫn biết chúng ta có ‘đặc sản’ dân ca ví, giặm nhưng để đơn vị lữ hành như chúng tôi giới thiệu và đưa vào tour thì còn khá ít. Bởi nếu không có yêu cầu đặc biệt, chúng tôi cũng rất khó chủ động, vì việc tìm kiếm, mời một CLB hay một số nghệ nhân làm chương trình phục vụ đoàn khá phức tạp. Nói đúng ra là đi Huế hay các tỉnh miền Tây Nam Bộ, dịch vụ này luôn có ê-kíp, chương trình sẵn; còn ở ta, chúng tôi phải lên kế hoạch mời, chuẩn bị chương trình, tập luyện, biểu diễn… rất mất thời gian. Do đó, việc mời các CLB khó khả thi, còn mời một số nghệ nhân, nhất là nghệ nhân trẻ có tiếng, thì chi phí khá cao, ảnh hưởng lớn đến chi phí vận hành của tour” - ông Nguyễn Tiến Trình, Tổng Giám đốc Công ty Du lịch Thành Sen (Hà Tĩnh) cho biết.
Đây cũng là khoảng trống khiến một nguồn tài nguyên văn hóa sẵn có chưa thể trở thành một sản phẩm du lịch đúng nghĩa. Du khách có nhu cầu, doanh nghiệp muốn khai thác, nhưng hai phía chưa có một đầu mối đủ thuận lợi để kết nối.
Cần cơ chế và kết nối
Đơn vị lữ hành không tìm được “đoàn hát” để phục vụ cho tour của mình nhưng ở chiều hướng ngược lại, các CLB dân ca ví, giặm lại không biết hát cho ai nghe. Ngoài các CLB của xã Tiên Điền, hiện toàn tỉnh có khoảng 200 CLB thuộc 68 xã, phường cũng đang “loay hoay” tìm sân khấu để thực hành, bảo tồn di sản.
Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thị Thanh Minh - Chủ nhiệm CLB Dân ca ví, giặm xã Cẩm Duệ cho biết: “Chúng tôi luôn sẵn sàng và rất mong muốn có sân khấu để biểu diễn, để các thành viên CLB được trau dồi tiếng hát, phong trào thêm lan tỏa. Nhưng ít khi được mời, cũng không biết kết nối với ai để có thể phục vụ du khách”.
Theo Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thị Thanh Minh, giai đoạn 2025 trở về trước, ngoài phục vụ các chương trình tại dịp khai trương du lịch biển Thiên Cầm do huyện Cẩm Xuyên (cũ) tổ chức, bà và CLB cũng được mời hát cho một số đoàn khách đến tham quan hồ Kẻ Gỗ. Mỗi dịp như vậy, dù thù lao lúc có lúc không, bà vẫn hết mình, nhiều lúc bỏ tiền nhà để thuê xe, trang phục diễn cho các thành viên. “Có thù lao, hỗ trợ chút ít để xăng xe là điều cần thiết để chúng tôi duy trì hoạt động nhưng quan trọng nhất vẫn là có sự định hướng kết nối của chính quyền địa phương các cấp và các đơn vị làm sự kiện, doanh nghiệp du lịch thì CLB mới phát huy được” - NNND Vũ Thị Thanh Minh bày tỏ.
Trăn trở của người nghệ nhân cũng là mong muốn chung của nhiều CLB di sản phi vật thể trên toàn tỉnh. Nếu chỉ duy trì trong các hội diễn, sinh hoạt CLB hay những chương trình văn hóa theo mùa, di sản khó tạo được một nguồn lực ổn định để tiếp tục trao truyền và phát huy.
Theo Tiến sĩ Đặng Thị Thúy Hằng - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nguyễn Du, nhu cầu của du khách là có và việc xây dựng sản phẩm hoàn toàn có thể thực hiện nếu có quyết tâm và cơ chế hỗ trợ ban đầu cho các CLB xây dựng chương trình phục vụ du khách. Khi CLB có chương trình hấp dẫn, có sự kết nối với doanh nghiệp du lịch và được biểu diễn thường xuyên, nghệ nhân sẽ có thêm thu nhập, từ đó gắn bó hơn với di sản.
“Là đơn vị đào tạo về lĩnh vực văn hóa, du lịch, chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ các địa phương xây dựng chương trình để đưa vào phục vụ khách du lịch, khi có chủ trương” - bà Hằng nói.
Thực tế, đây không phải vấn đề mới được đặt ra. Hà Tĩnh đã có các chính sách hỗ trợ duy trì hoạt động CLB dân ca như Nghị quyết 93/2018/NQ-HĐND và Nghị quyết 98/2022/NQ-HĐND của HĐND tỉnh. Nghị quyết số 18-NQ/TU ngày 22/12/2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng, phát triển văn hóa và con người Hà Tĩnh trong giai đoạn mới cũng xác định nhiệm vụ bảo vệ các di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO công nhận, đồng thời khai thác giá trị di sản gắn với phát triển du lịch. Đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu 100% xã, phường có CLB dân ca ví, giặm hoạt động hiệu quả; xây dựng không gian diễn xướng dân ca ví, giặm, ca trù tại các khu, điểm du lịch trọng điểm.
Như vậy, Hà Tĩnh không thiếu chủ trương, cũng không thiếu lực lượng thực hành di sản, mà điều còn thiếu chính là cách tổ chức để những nguồn lực ấy gặp được thị trường du lịch.
Một số địa phương đã bắt đầu tìm lời giải. Tại xã Nghi Xuân, CLB Ca trù Nguyễn Công Trứ được duy trì thường xuyên để phục vụ du khách khi có yêu cầu. CLB hiện có 6 thành viên chủ chốt; ngoài chính sách chung của tỉnh dành cho nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú, xã còn hỗ trợ mỗi thành viên 2,5 triệu đồng/tháng.
Tại xã Tiên Điền, địa phương hỗ trợ định hướng tổ chức, kết nối doanh nghiệp du lịch để tạo “sân khấu” cho các CLB hoạt động. Theo ông Lê Thanh Bình - Phó Chủ tịch UBND xã Tiên Điền, tham gia các buổi biểu diễn, địa phương luôn cố gắng vận động các nguồn lực để mỗi nghệ nhân, diễn viên, nhạc công đều được bồi dưỡng thù lao, động viên tinh thần cống hiến.
“Hiện, các chương trình đang được chúng tôi linh hoạt đề ra trong các kế hoạch hoạt động từng thời điểm như kế hoạch hoạt động du lịch trong mùa hè, mùa thấp điểm những tháng cuối năm. Về lâu dài, xã sẽ cố gắng cùng với các doanh nghiệp du lịch xây dựng thành một sản phẩm có tính bền vững. Qua đó không chỉ tạo điểm nhấn cho hành trình của du khách về với Tiên Điền mà tạo thêm đất diễn để các nghệ nhân, các CLB phát huy vai trò trong bảo tồn di sản” - ông Bình chia sẻ.
Từ những gì đang diễn ra, có thể thấy bài toán của Hà Tĩnh không nằm ở việc tìm thêm những giá trị văn hóa mới, mà ở cách đưa những giá trị đang có vào đúng chuỗi du lịch. Một chương trình biểu diễn chỉ thực sự trở thành sản phẩm khi doanh nghiệp biết tìm ở đâu, đặt như thế nào, du khách biết mình sẽ được xem gì và nghệ nhân có thu nhập tương xứng.
Khi đó, tiếng hát của nghệ nhân không chỉ vang lên trong những đêm diễn theo mùa, mà có thể trở thành một phần được tính toán trong hành trình của du khách, một điểm nhấn của các tour của đơn vị lữ hành khi đưa khách về Hà Tĩnh. Và đó là lúc, di sản cũng không chỉ được bảo tồn bằng những chính sách hỗ trợ, mà có thêm một nguồn lực từ chính hoạt động du lịch để tiếp tục lan tỏa trong đời sống hiện đại.
