Văn hóa dòng họ từ lâu đã trở thành một mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng đạo hiếu, truyền thống hiếu học và sức mạnh đoàn kết ở Hà Tĩnh. Không chỉ là nơi thờ tự tổ tiên, mỗi từ đường, gia phả hay tộc ước còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử, giáo dục con cháu và kết nối những người con quê hương, dù ở bất cứ nơi đâu.
Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong tổng số 704 di tích đã được xếp hạng trên địa bàn tỉnh, có gần 2/3 là đền thờ, nhà thờ danh nhân lịch sử của các dòng họ. Cùng với việc sưu tầm, dịch thuật gia phả Hán - Nôm sang Quốc ngữ, lập tông đồ thế thứ, xây dựng quỹ khuyến học và hoàn thiện tộc ước, nhiều họ tộc đã biến nhà thờ họ thành nơi gìn giữ gia phong, lễ nghĩa và bồi đắp nhân cách cho thế hệ trẻ.
Một trong những minh chứng tiêu biểu cho sức sống ấy là dòng họ Nguyễn Văn ở Tổ dân phố 35, phường Thành Sen. Trải qua hơn 5 thế kỷ hình thành từ vùng đất Đông Lỗ xưa, dòng họ hiện phát triển với gần 2.500 đinh và 60 chi nhánh, gắn liền với nhiều dấu ấn trong lịch sử quê hương Hà Tĩnh.
Hai cuốn gia phả Hán - Nôm được lưu giữ từ năm 1811 và 1921 ghi lại bề dày truyền thống của dòng họ với 18 vị đỗ Tam trường, 19 vị tướng lĩnh cầm quân đánh trận và 7 vị được triều đình phong tước Hầu, tước Bá, Quận công. Không chỉ nổi bật bởi truyền thống khoa bảng và công trạng, dòng họ còn lưu giữ những giá trị nhân văn sâu sắc qua câu chuyện của hai người phụ nữ thủ tiết thờ chồng là bà Nguyễn Thị Đã và bà Nguyễn Thị Năng, được triều đình phong tặng danh hiệu "Tiết phụ môn".
Đến nay, ngôi am cổ hơn 400 năm tuổi vẫn là nơi thờ tự trang nghiêm, nhắc nhớ con cháu về những chuẩn mực đạo đức được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Từng là kho vũ khí chiến lược trong kháng chiến chống Mỹ, nhà thờ họ Nguyễn Văn hôm nay đã được con cháu chung sức phục dựng khang trang trên diện tích hơn 722 m². Quần thể di tích còn lưu giữ giếng cổ hơn 300 năm tuổi và nhà bia tưởng niệm 72 liệt sĩ của dòng họ đã anh dũng hy sinh vì Tổ quốc. Việc đón nhận bằng xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 2026 không chỉ ghi nhận giá trị của một công trình mà còn khẳng định vai trò của nhà thờ họ như một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống và bồi đắp niềm tự hào cội nguồn.
Từ câu chuyện của dòng họ Nguyễn Văn có thể thấy, truyền thống hiếu học và lòng tự hào dòng tộc đã trở thành nét đẹp được nhiều dòng họ trên địa bàn tỉnh gìn giữ và phát huy bằng những cách làm thiết thực. Tại xã Đức Thọ, điểm sáng nổi bật là phong trào khuyến học, khuyến tài. Những phần thưởng trao cho con cháu không chỉ mang giá trị vật chất mà còn là sự ghi nhận, động viên kịp thời để các em tiếp tục nỗ lực học tập. Chính từ mái nhà dòng họ, tinh thần hiếu học được trao truyền qua từng thế hệ, góp phần xây dựng xã hội học tập ngay từ cơ sở.
Không chỉ gìn giữ truyền thống hiếu học, các dòng họ còn là lực lượng quan trọng trong việc huy động nguồn lực bảo tồn di sản và gắn kết cộng đồng. Ở xã Mai Phụ, nhiều công trình như nhà thờ họ Lê, họ Phan hay sự kiện dòng họ Nguyễn Trọng đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh nhà thờ Nguyễn Tôn Tây... là minh chứng rõ nét cho tinh thần hướng về cội nguồn.
Cùng với việc gìn giữ các giá trị vật thể, đạo hiếu và gia phong vẫn được nuôi dưỡng trong đời sống thường ngày. Mỗi dịp lễ, Tết, rằm tháng Giêng hay rằm tháng Bảy, con cháu các dòng họ ở Hà Tĩnh lại trở về dưới mái từ đường để thắp nén hương tri ân tổ tiên. Sự trở về ấy không chỉ là một nghi lễ mà còn là dịp gắn kết các thế hệ, gìn giữ nền nếp tôn ti và tình nghĩa trong mỗi dòng tộc.
Quan trọng hơn, những giá trị được vun đắp trong mỗi dòng họ đã lan tỏa thành sức mạnh của cộng đồng. Việc thực hiện tộc ước, gia huấn, giáo dục con cháu sống thượng tôn pháp luật, hòa thuận và nghĩa tình đã bổ trợ hiệu quả cho hương ước, quy ước làng xã, góp phần giữ gìn an ninh trật tự và tạo sự đồng thuận trong Nhân dân.
Trải qua bao thăng trầm lịch sử, chính tinh thần đoàn kết và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" đã giữ cho dòng chảy văn hóa dòng họ ở Hà Tĩnh luôn bền bỉ. Từ những giá trị được trao truyền trong mỗi mái nhà, văn hóa dòng họ tiếp tục bồi đắp tình yêu quê hương, khơi dậy trách nhiệm với cộng đồng và trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng góp phần xây dựng Hà Tĩnh ngày càng giàu đẹp, văn minh.
