Hà Tĩnh - từ đất khoa bảng đến khát vọng chinh phục tri thức

Tiếp nối khát vọng chinh phục tri thức

Những ngày này, em Nguyễn Thế Đăng (SN 2008, phường Thành Sen) đã bắt đầu làm quen với cuộc sống mới dưới mái Trường Đại học Y Hà Nội. Cánh cửa giảng đường ước mơ mà cựu học sinh lớp 12 Sinh - Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh hướng tới suốt những năm qua đã rộng mở. Với mức điểm tuyệt đối 30/30 trong kỳ xét tuyển đại học năm 2026, Đăng trở thành một trong những thí sinh có điểm số cao nhất vào ngành y khoa. Quả ngọt này được kết tinh từ hành trình vươn lên đầy nghị lực.

Đăng sinh ra trong một gia đình lao động bình dân: bố lái taxi, mẹ làm shipper. Đăng còn có hai em nhỏ. Cả hai bên nội ngoại đều không có ai theo con đường học vấn hay làm ngành y. Thử thách lớn nhất đến vào năm lớp 10, khi Đăng vừa thi đỗ vào Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh thì cuộc sống mưu sinh buộc bố mẹ phải chuyển toàn bộ gia đình ra phường Thành Vinh (Nghệ An). Quyết tâm thực hiện ước mơ học vấn, cậu học trò 16 tuổi chấp nhận sống xa gia đình, ở nhờ nhà o dượng và tranh thủ phụ giúp bán bánh xèo ngoài giờ học. Nỗi nhớ gia đình đè nặng những ngày đầu dần biến thành động lực, Đăng càng thêm chăm chỉ học tập để đạt được kết quả cao nhất. “Gia đình tuy vất vả, nhưng bố mẹ em luôn dặn chỉ cần chịu khó thì sau này sẽ có tương lai tốt hơn. Điều đó thôi thúc em càng phải quyết tâm học để thực hiện ước mơ” - Đăng chia sẻ.

Xuất thân trong một gia đình lao động bình thường nhưng Nguyễn Thế Đăng đã vượt qua trở ngại để đạt được thành công, trở thành minh chứng tiêu biểu cho nghị lực và tinh thần hiếu học của tuổi trẻ Hà Tĩnh. Theo Hội Khuyến học Hà Tĩnh, trong kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa qua, toàn tỉnh có hàng trăm học sinh nghèo vượt khó thi đậu với số điểm cao; trong đó, khảo sát từ các địa phương cho thấy có trên 200 em hoàn cảnh khó khăn đạt từ 25 điểm trở lên trúng tuyển vào các trường đại học. Hành trình của Nguyễn Thế Đăng và hàng trăm học sinh nghèo Hà Tĩnh chính là sự kế thừa của mạch nguồn hiếu học chảy dài qua bao thế hệ trên quê hương núi Hồng - sông La.

Mới đây, trong dịp tưởng niệm 500 năm ngày mất của Tiến sĩ Lê Quảng Ý tại phường Hoành Sơn, “mạch nguồn” ấy một lần nữa được nhắc lại như một sự kết nối quá khứ với hiện tại. Cách đây hơn 5 thế kỷ, tại làng Thần Đầu (nay thuộc phường Hoành Sơn), tấm gương hiếu học của Tiến sĩ Lê Quảng Ý (1453-1526) và người anh là Lê Quảng Chí (1451-1533) được Nhân dân ca tụng như những ngôi sao sáng chói.

Sinh ra trong cảnh nghèo khó, thuở nhỏ hai anh em phải đi ở đợ, chăn trâu, cắt cỏ mưu sinh nhưng chưa bao giờ nguôi khát vọng học hành. Ban ngày lao động, ban đêm Lê Quảng Ý và Lê Quảng Chí tranh thủ học nhờ, mượn sách, kiên trì vượt lên hoàn cảnh để rồi trở thành hiện tượng khoa bảng hiếm có. Lê Quảng Chí đỗ đầu Tiến sĩ khoa thi Mậu Tuất năm 1478; còn Lê Quảng Ý sau nhiều năm bền bỉ dùi mài kinh sử đã đỗ Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân năm 1499 dưới triều vua Lê Hiến Tông. Hành trình của hai ông đã tạo nên hình ảnh đẹp về ý chí vượt khó của những bậc đại khoa rạng danh quê hương.

Trong lịch sử khoa cử Việt Nam từ năm 1075 đến 1919, Hà Tĩnh có 148 vị đỗ tiến sĩ, hơn 600 hương cống, cử nhân và hàng nghìn sinh đồ, tú tài. Phía sau những bảng vàng là các gia đình, dòng họ, làng quê coi trọng việc học, tạo nên sự tiếp nối qua nhiều thế hệ. Hoàng giáp Nguyễn Văn Giai có 13 người con trai đều đỗ từ Hương cống trở lên; cha con Sử Hy Nhan, Sử Đức Huy cùng đỗ Trạng nguyên; Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự cùng đỗ Tiến sĩ; Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Khản đều là Tiến sĩ, làm đến chức Tể tướng. Những dòng họ Nguyễn ở Tiên Điền, Nguyễn Huy ở Trường Lưu cùng các làng khoa bảng Đông Thái, Trường Lưu... đã góp phần làm nên truyền thống ấy.

Ở đó, một người đỗ đạt trở thành tấm gương cho cả dòng họ; một gia đình thành danh trở thành niềm tự hào của làng quê; từ đó, khát vọng học hành được trao truyền qua các thế hệ. Phía sau mỗi cái tên trên bia tiến sĩ là nghị lực của người học, sự vun bồi của gia đình, thầy học và quê hương. Tất cả cùng hội tụ trong một quan niệm: học để nên người, lập thân và giúp đời.

Học để phục vụ quê hương, đất nước

Từ những lớp học chữ Nho xưa đến những trường học cách mạng; từ những lớp học trong chiến tranh đến những ngôi trường hiện đại, truyền thống hiếu học của người Hà Tĩnh đi từ mục tiêu đỗ đạt đến khát vọng nghiên cứu, sáng tạo và làm chủ tri thức. Tất cả không chỉ để lập thân, lập nghiệp mà còn phụng sự quê hương. Những tấm gương sáng như Tổng Bí thư Trần Phú, Tổng Bí thư Hà Huy Tập, cho đến những nhà khoa học lớn như GS.TS Lê Văn Thiêm, GS. Hoàng Xuân Hãn... là những minh chứng cho tinh thần học để phục vụ đất nước.

Từ năm 1945 đến nay, người Hà Tĩnh vẫn luôn khẳng định vai trò quan trọng trong xây dựng, bảo vệ Tổ quốc qua việc học, trong đó có trên 130 giáo sư, trên 500 phó giáo sư và trên 1.500 tiến sĩ, văn nghệ sĩ nổi tiếng làm việc trong và ngoài nước. Nhiều giáo sư, tiến sĩ đi ra từ quê hương núi Hồng - sông La trở thành chuyên gia, nhà nghiên cứu hàng đầu trong nhiều lĩnh vực khoa học, y tế, quân sự, kinh tế.

Những năm gần đây, tuổi trẻ Hà Tĩnh tiếp tục tạo dấu ấn tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, Olympic quốc tế và các trường đại học hàng đầu. Tại triển lãm “Văn Miếu - Quốc Tử Giám và Truyền thống giáo dục khoa cử tỉnh Hà Tĩnh” cuối năm 2025 đã dành không gian giới thiệu những thành tựu giáo dục ngày nay đặt bên cạnh 148 vị đại khoa lịch sử, cho thấy một sự tiếp nối bền bỉ, khẳng định khát vọng dùng tri thức để thay đổi cuộc đời và đóng góp cho đất nước.

Ông Đoàn Đình Anh - Chủ tịch Hội Khuyến học tỉnh Hà Tĩnh nhấn mạnh: “Truyền thống hiếu học của Hà Tĩnh được hình thành qua nhiều thế hệ, từ gia đình, dòng họ đến cộng đồng. Trong điều kiện hôm nay, cần tiếp tục khơi dậy truyền thống ấy bằng một cách mới, gắn học tập với nghiên cứu, sáng tạo và nhu cầu phát triển của quê hương. Điều quan trọng là làm sao để những người trẻ không chỉ học giỏi mà còn có khát vọng cống hiến, biến tri thức thành năng lực xây dựng quê hương, đất nước”.

Đi xa để học, để trưởng thành luôn là một phần của truyền thống hiếu học Hà Tĩnh. Nhưng hôm nay, khi quê hương đứng trước vận hội mới với các khu kinh tế, khu công nghiệp và dự án lớn mở ra nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao, câu chuyện đã có thêm một tầng nghĩa mới. Hà Tĩnh có nhiều chính sách thu hút nhân lực trình độ cao trở về.

Trung tướng, GS.TS Lê Hữu Song - Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 từng chia sẻ, ông luôn quan tâm và mong muốn hỗ trợ các bệnh viện quê hương đào tạo đội ngũ y, bác sĩ có chuyên môn sâu; đồng thời kêu gọi hỗ trợ, chuyển giao kỹ thuật và thiết bị y tế hiện đại cho tỉnh nhà. Nhiều nhà khoa học, doanh nhân quê hương núi Hồng - sông La cũng đang quay trở về đóng góp bằng nhiều hình thức tâm huyết.

Mạch nguồn khoa bảng từ hàng trăm năm qua vẫn không ngừng chảy, ngày càng tỏa rạng và đơm hoa kết trái, làm nên một Hà Tĩnh kiên cường trong hành trình phát triển hôm nay.