Theo các tư liệu lịch sử và truyền ngôn của người dân địa phương, đền Tam Lang (thuộc xã Xuân Lộc) được xây dựng vào khoảng cuối thời Trần, đầu thời Lê, niên hiệu Kiến Tân (1398–1400), dưới triều vua Trần Thuận Tông.
Đền thờ Tam Lang Long Vương - vị thần gắn với tín ngưỡng thờ thần nước của cư dân nông nghiệp Việt Nam. Theo truyền thuyết, Tam Lang là người con thứ ba của Vua Hùng, được giao cai quản sông nước, phù hộ cho mùa màng tươi tốt, cuộc sống nhân dân bình yên.
Đền Tam Lang là địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh của người dân địa phương từ bao đời nay. Ngoài thờ thần Tam Lang, đền còn thờ nhiều vị thần khác: Đại Càn quốc gia Nam Hải, Quán quân mạnh lang hoàng minh tự Tô Đại Liêu, Song đồng Ngọc Nữ công chúa, Đương Cảnh thành hoàng, Đô đốc phủ thái bảo Ngô Quận công... và những người có công với đất nước.
Trải qua hơn 600 năm, đền Tam Lang được các triều đại phong kiến ban nhiều đạo sắc. Dù chiến tranh và thời gian đã làm thất lạc không ít hiện vật quý, nhưng hiện nay, đền vẫn còn lưu giữ 78 đạo sắc phong Hán Nôm đã được dịch thuật. Đây là nguồn tư liệu có giá trị, phản ánh quá trình hình thành, phát triển cũng như vị thế của ngôi đền trong đời sống tín ngưỡng cư dân vùng Trà Sơn của huyện Can Lộc (cũ).
Hằng năm, tại đền Tam Lang có 6 ngày lễ trọng đại: lễ Khai hạ (7/1 âm lịch), lễ Khai sắc (15/1), lễ Kỳ phúc (15/6), Lễ húy kỵ Ngài (24/6), lễ Sắp ấn (5/12), lễ Trừ tịch (30/12) và nhiều hoạt động văn hóa truyền thống khác.
Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng, tâm linh, đền Tam Lang còn gắn với lịch sử chống quân xâm lược. Tương truyền, trong cuộc kháng chiến chống quân Minh, trước khi đem quân lên mở cuộc tấn công ở Đỗ Gia (Hương sơn) năm 1424, nghĩa quân Lê Lợi đã dừng chân ở chốn này. Đêm đó, bỗng dưng voi và ngựa chiến bất ngờ thất lạc. Lê Lợi đã thắp hương lễ tế và sau đó tìm thấy voi và ngựa. Thắng giặc trở về, vua cho đúc 2 tượng voi chầu hai bên trước nghi môn và 2 con ngựa chiến để thờ. Từ đó, nhân dân còn gọi nơi đây là đền Voi Ngựa. Dấu ấn ấy vẫn còn được lưu truyền qua câu ca dân gian: "Ai về mỏi chợ mà coi/ Trên đền, dưới chợ hai voi quỳ chầu".
Đến thời kỳ Xô viết Nghệ Tĩnh (1930–1931), đền Tam Lang trở thành địa điểm tập hợp lực lượng cách mạng. Khu vực đền có nhiều cây cối rậm rạp, nhiều cây cổ thụ... trở thành nơi tổ chức Hội nghị Chi bộ xứ Trung Kỳ do đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai chủ trì.
Trong những năm chuẩn bị Tổng khởi nghĩa cách mạng Tháng Tám năm 1945, đền tiếp tục là nơi tổ chức nhiều hội nghị bí mật của phong trào cách mạng. Sau Cách mạng Tháng Tám, khu vực đền được sử dụng làm nơi cất giữ vũ khí súng đạn, lương thực và huấn luyện dân quân du kích, luyện tập quân sự, phục vụ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Đặc biệt, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khi Ngã ba Đồng Lộc trở thành trọng điểm đánh phá ác liệt của không quân Mỹ, đền Tam Lang và vùng phụ cận là nơi bố trí lực lượng pháo cao xạ, kho lương thực, đạn dược, trạm ra-đa và nơi trú quân của nhiều đơn vị bộ đội, góp phần bảo đảm tuyến vận tải chiến lược chi viện cho chiến trường miền Nam.
Trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, ngôi đền vẫn giữ được phong cách kiến trúc truyền thống của vùng Bắc Trung Bộ, với bố cục hài hòa: nghi môn, sân đền, trung điện, thượng điện và khu cung cấm. Các hạng mục được xây dựng trên nền cao, tựa lưng vào núi, phía trước là không gian rộng mở, tạo nên cảnh quan linh thiêng, thanh tịnh và giàu giá trị thẩm mỹ.
Năm 2006, đền Tam Lang được UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.
Hơn sáu thế kỷ trôi qua, đền Tam Lang không chỉ là công trình kiến trúc tín ngưỡng mà còn là chứng nhân của biết bao thăng trầm lịch sử dân tộc. Hiện nay, việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích đang được Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Xuân Lộc tiếp nối các bậc tiền nhân quan tâm, chăm lo, nhằm bồi đắp lòng tự hào dân tộc, truyền thống yêu nước, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.
