Trạch Lâm Hầu Ngô Phúc Trạch - người có công hộ nước, giúp dân

Ngô Phúc Trạch là con trai trưởng của Hoành phổ Hầu Quận công Ngô Phúc Hoành và là cháu nội của Thái bảo Thế Quận công Ngô Cảnh Hựu. Sinh ra và lớn lên trong một dòng họ "danh gia vọng tộc" có nhiều người là công thần của triều Lê nên Ngô Phúc Trạch sớm chịu ảnh hưởng của truyền thống dòng họ, luôn có ý chí rèn luyện và phấn đấu học hành.

Từ nhỏ, Ngô Phúc Trạch đã được cha và ông nội gửi vào phủ Chúa học hành nên sớm trưởng thành và đi theo đường binh nghiệp của các bậc tiền bối. Lớn lên, Ngô Phúc Trạch được tuyển dụng vào quân ngũ và phiên vào Cẩm Y vệ của triều đình. Sau thời gian thử thách trong quân ngũ, ông được tham gia cùng các vệ binh trong các cuộc tiểu trừ phỉ, truy sát các băng đảng trộm cướp nổi lên ở các địa phương, nhất là vùng sông Lam.

Khi nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê, trực diện chống đối chính quyền Lê - Trịnh, chiến sự giữa quân Mạc và triều đình xẩy ra ở nhiều nơi, Ngô Phúc Trạch được tiến cử tham gia nhiều trận đánh nhau với nhà Mạc ở: Thanh Hóa, Nghệ An (1581), Yên Mô - Ninh Bình (năm 1589) rồi Kinh Bắc, Lạng Sơn (1591), Thăng Long (năm 1592)...

Với những đóng góp to lớn trong các cuộc giao tranh bảo vệ vương triều, giữ vững sự bình yên của muôn dân, Hoành Phổ Hầu Ngô Phúc Hoành được triều đình trọng thưởng ban sắc phong là Hoành Quận công, Ngô Phúc Trạch được phong tước Trạch Lâm Hầu và ban thưởng nhiều đất đai ở vùng biển ngang huyện Thạch Hà (cũ). Sau thời gian này, Ngô Phúc Trạch tự nguyện xin về quê trí sĩ để chăm sóc gia đình.

Khi về quê, với dải đất được vua ban cấp ngày trước, Ngô Phúc Trạch đã cùng con cháu dòng họ và dân làng Chỉ Châu khai hoang cồn bãi, lập trường, dựng chợ, mở mang giao thương, góp công sức chăm lo phát triển sản xuất, nâng cao đời sống cho người dân vùng bãi ngang huyện Thạch Hà (cũ).

Với những đóng góp lớn lao ấy, Ngô Phúc Trạch được bà con nhân dân vùng bãi ngang Thạch Hà lúc bấy giờ tôn vinh như một bậc cứu tinh.

Những năm đầu thế kỷ XVII, tình hình đất nước không ổn định, gia đình Ngô Phúc Trạch cũng rơi vào bế tắc phải phân tán tìm nơi định cư mới, rời vùng biển ngang Thạch Hà về vùng thôn Chi Lệ (xã Sơn Lộc cũ, nay là xã Xuân Lộc) sinh sống.

Trạch Lâm Hầu Ngô Phúc Trạch mất cùng một ngày với thân phụ Quận công Ngô Phúc Hoành (11/2 âm lịch), không rõ năm mất. Sau khi mất, ông được các triều Vua: Lê, Nguyễn ban sắc phong thần, giao cho dân làng Chỉ Châu lập đền thờ phụng, ghi ơn. Tại nhà thờ họ Ngô Chỉ Châu ở xã Thạch Lạc, còn lưu giữ 2 bản sắc phong.

Tại quê mới Chi Lệ, con cháu Ngô Phúc Trạch dần dần ổn định và phát triển, Ngô Phúc Trạch được coi là vị tổ đầu tiên của chi họ Ngô Chi Lệ - dòng họ Ngô Trảo Nha.

Nhà thờ Ngô Phúc Trạch hiện nằm bên chân rú Hung, thuộc thôn Phúc Sơn, xã Xuân Lộc, cách Ngã ba Đồng Lộc 3km về phía Tây Bắc và cách Khu tưởng niệm anh hùng Lý Tự Trọng (xã Việt Xuyên) gần 1km về phía Đông Nam.

Đây là công trình văn hóa tâm linh, nơi tưởng niệm và tôn vinh vị công thần triều Lê - Trạch lâm Hầu Ngô Phúc Trạch, đã có công tham gia lực lượng quân đội triều đình chống lại các cuộc nổi dậy của các thế lực phong kiến cát cứ và các băng đảng trộm cướp, giữ vững sự ổn định của vương triều cũng như sự bình yên cho muôn dân trong giai đoạn cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII.

Nhà thờ Ngô Phúc Trạch hiện là 1 trong 13 di tích được Hội đồng Xét duyệt xếp hạng di tích lịch sử - văn hoá cấp tỉnh đánh giá đủ cơ sở để trình UBND tỉnh xem xét công nhận di tích lịch sử - văn hoá cấp tỉnh năm 2026.