Tháng Ba âm lịch, khi câu ca “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng Mười tháng Ba” ngân lên trong lòng mỗi người, tôi tìm về Khu di tích lịch sử - văn hóa Đại Hùng, một địa chỉ tâm linh đặc biệt giữa miền Trung. Không phải Phú Thọ xa xôi, nơi đây, trên dãy Hồng Lĩnh 99 ngọn, vẫn có một không gian để tri ân các bậc tiền nhân dựng nước.
Theo các tư liệu lịch sử và truyền ngôn dân gian, thuở hồng hoang, Thủy tổ Kinh Dương Vương từng chọn vùng đất Ngàn Hống làm nơi dựng đô, lập nên nước Xích Quỷ - nhà nước sơ khai đầu tiên của người Việt. Từ lớp trầm tích ấy, những câu chuyện về Lạc Long Quân - Âu Cơ, về bọc trăm trứng không chỉ là huyền sử, mà trở thành sợi dây kết nối cội nguồn của cả dân tộc. Và giữa không gian linh thiêng của dãy Hồng Lĩnh, Khu di tích lịch sử - văn hóa Đại Hùng như một sự tiếp nối tự nhiên của mạch nguồn ấy.
Từ chân núi nhìn lên, quần thể di tích hiện ra theo từng lớp không gian: chùa Đại Hùng ở lưng chừng núi, đền thờ Thủy tổ và các Vua Hùng ở vị trí cao hơn, như một điểm tựa tinh thần giữa trời và đất.
Chùa Đại Hùng là một trong 4 ngôi cổ tự nổi tiếng của vùng Hồng Lĩnh xưa (gồm: Thiên Tượng, Long Đàm, Đại Hùng, Cực Lạc) được xây dựng vào khoảng thế kỷ thứ XIV. Theo các vị cao niên trong vùng thì đây là một trong những ngôi chùa được xây dựng khá bề thế với nhiều hạng mục như: miếu Cô Chín, tượng Quan Âm, nhà Tổ, nhà Thánh Mẫu, nhà Hạ điện, nhà Tam bảo… Tuy vậy, trải qua hàng trăm năm với sự khắc nghiệt của thời tiết, sự biến động của lịch sử, nhiều hạng mục của di tích bị mai một. Với tinh thần bảo vệ và phát huy các di sản văn hóa, chính quyền địa phương, ban quản lý di tích và sư trụ trì cùng với các tín đồ phật tử ở khắp nơi đã đóng góp nhiều công sức, kinh phí nâng cấp, tôn tạo.
Dù khôi phục chưa lâu nhưng giữa rừng thông xanh mát, ngôi chùa vẫn khoác lên nét thâm nghiêm, thanh nhã bởi kiến trúc cổ được phục dựng. Không gian chùa rộng rãi, tạo độ cân bằng, hài hòa với thiết kế khéo léo phối hợp giữa các trụ đá, bê tông gắn vào sườn dốc của ngọn núi. Trong đó, nổi bật là chính điện với không gian rộng rãi là nơi thờ Tam bảo. Gian chính thờ Phật Thích Ca Mâu Ni, hai bên là không gian thờ Phật Di Lặc, Địa Tạng. Ngoài ra, gian phía ngoài là ban thờ Mẫu, thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Đặc biệt, trong các cổ vật có giá trị được lưu giữ tại chùa, có quả chuông cao trên 1m, nặng khoảng 200 kg, được chạm trổ tinh xảo và có khắc tên “Đại Hùng tự chung”. Quả chuông được đúc vào năm thứ 7, niên hiệu Cảnh Thịnh (1793-1801).
Từ chùa, men theo con đường núi gần một cây số, du khách sẽ đến với đền thờ Thủy tổ Kinh Dương Vương và các Vua Hùng. Trên lối đi, tượng Quan Thế Âm Bồ Tát hiện lên uy nghi giữa đại ngàn, như một điểm dừng để con người lắng lại trước khi chạm đến không gian thiêng.
Trên khoảng đất bằng phẳng nơi đỉnh núi, 6 pho tượng đồng được bài trí trang nghiêm: Thủy tổ Kinh Dương Vương và Quốc mẫu, Lạc Long Quân - Âu Cơ, cùng các Vua Hùng đại diện cho 18 đời dựng nước. Từ vị trí này, phóng tầm mắt ra xa, làng mạc, ruộng đồng… hiện lên trong một không gian rộng mở, gần gũi.
Đại đức Thích Thanh Vượng - Trụ trì chùa Đại Hùng cho biết: “Điểm đặc biệt của chùa không chỉ nằm ở lịch sử lâu đời, mà còn ở sự dung hòa giữa đạo và đời. Đây không chỉ là nơi tu hành của phật tử, mà còn là nơi Nhân dân hướng về Thủy tổ Kinh Dương Vương và các Vua Hùng. Có thể nói, ở đây, Phật giáo và tín ngưỡng thờ cội nguồn cùng song hành trong một không gian rất tự nhiên”.
Nhiều năm qua, Khu di tích lịch sử - văn hóa Đại Hùng đã trở thành điểm đến văn hóa tâm linh thu hút đông đảo du khách thập phương. Mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10/3 âm lịch), nơi đây rộn ràng như một ngày hội lớn của người dân Hà Tĩnh và các vùng lân cận. Trong năm, di tích có 2 lễ chính: lễ húy kỵ Thủy tổ Kinh Dương Vương (ngày 18 tháng Giêng) và đại lễ Giỗ Tổ. Vào dịp này, hàng vạn người dân, phật tử về dâng hương, bái Tổ. Lễ vật giản dị, mang đậm bản sắc quê hương như bánh chưng, hoa quả, nông sản. Đại lễ diễn ra trong nhiều ngày với các hoạt động văn hóa, thể thao, trò chơi dân gian, cùng nghi lễ rước, tế truyền thống trang nghiêm.
Bà Nguyễn Thị Mai Hoa (trú xã Can Lộc) cho biết: “Trước đây, muốn về với Vua Hùng là phải ra tận Phú Thọ. Nhưng giờ ngay tại Hà Tĩnh mình cũng có nơi thờ tự Thủy tổ và các Vua Hùng, tôi thấy rất tự hào. Mỗi dịp Giỗ Tổ, gia đình tôi đều lên đây dâng hương. Không chỉ đi lễ, hoạt động này còn là một cách để nhắc con cháu nhớ về nguồn cội”.
Từng là một giáo viên dạy văn, bà Hoa đã kể cho học trò nghe về nước Xích Quỷ, về kinh đô Ngàn Hống trên dãy Hồng Lĩnh quê mình. Bây giờ, chứng tích lịch sử trên trang sách đã hiện hữu trên núi Hồng Lĩnh, khiến bà cảm thấy thêm phần hạnh phúc và tự hào về cội nguồn lịch sử quê hương.
Với giá trị văn hóa, lịch sử, tâm linh, Khu di tích lịch sử - văn hóa Đại Hùng được UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 2008; lễ Giỗ Quốc Tổ Hùng Vương được công nhận là lễ hội cấp tỉnh vào năm 2022. Không chỉ là địa chỉ tâm linh, khu di tích dần trở thành một điểm nhấn trong hành trình phát triển du lịch văn hóa của địa phương.
Ông Võ Thanh Định - Phó Chủ tịch UBND phường Nam Hồng Lĩnh cho biết: “Giá trị của Khu di tích lịch sử - văn hóa Đại Hùng không chỉ ở yếu tố tâm linh, mà còn ở chiều sâu lịch sử và văn hóa. Chúng tôi xác định đây sẽ là điểm nhấn trong phát triển du lịch. Không dừng lại ở lễ hội mà cần xây dựng sản phẩm du lịch trải nghiệm, từ hành trình leo núi, tham quan di tích đến tìm hiểu văn hóa Hùng Vương và Phật giáo. Vì vậy, cùng với nỗ lực của địa phương, chúng tôi mong muốn các tổ chức, cá nhân cùng chung tay, từng bước xây dựng nơi đây thành điểm đến hấp dẫn, góp phần phát triển kinh tế của địa phương”.
Chiều xuống chậm trên dãy Hồng Lĩnh. Từ trên cao nhìn xuống, làng mạc, ruộng đồng… tất cả như hòa vào nhau trong một gam màu trầm lắng. Tiếng chuông chùa lại ngân lên. Và Đại Hùng giữa lòng Hà Tĩnh thêm níu bước chân du khách muôn phương không chỉ bằng vẻ đẹp của một vùng non xanh, nước biếc mà bằng cách đưa tâm thức mình “chạm” vào chiều sâu lịch sử. Nơi mỗi nén hương là một lời tri ân nguồn cội, rất gần trong nhịp sống hôm nay.
