Nghịch lý năng suất: Dùng càng nhiều, não càng "đơ"
Theo một nghiên cứu mới công bố trên Harvard Business Review, do các chuyên gia từ tập đoàn tư vấn Boston Consulting Group (BCG) thực hiện, AI thực sự giúp cải thiện hiệu suất, nhưng chỉ đến một giới hạn nhất định.
Khảo sát trên gần 1.500 nhân sự toàn thời gian tại các tập đoàn lớn ở Mỹ cho thấy một hiện tượng đáng báo động: Cứ 7 người thì có 1 người (khoảng 14%) thừa nhận đang trải qua tình trạng "cháy não vì AI". Những nhân viên này báo cáo các triệu chứng rõ rệt như đầu óc mơ hồ, đau đầu, ra quyết định chậm chạp và thường xuyên mắc sai sót.
Dữ liệu từ Business Insider trích dẫn nghiên cứu chỉ ra một mô hình năng suất hình parabol. Khi một nhân viên tăng từ việc sử dụng 1 sang 2 công cụ AI cùng lúc, năng suất làm việc tăng vọt.
Nhưng khi họ mở đến công cụ thứ 3, mức độ cải thiện bắt đầu chững lại. Và nếu vượt qua con số này, hiệu quả công việc lao dốc không phanh. Sự "đa nhiệm" với máy móc hóa ra lại là một cái bẫy.
Một quản lý kỹ sư cấp cao chia sẻ với nhóm nghiên cứu: "Tôi dùng một công cụ để hỗ trợ quyết định kỹ thuật, một công cụ khác để tạo bản nháp và tóm tắt. Tôi liên tục nhảy qua nhảy lại để kiểm tra chi tiết. Kết quả là thay vì làm việc nhanh hơn, đầu óc tôi rối tung lên. Không phải mệt mỏi chân tay, mà là cảm giác não bộ bị quá tải hoàn toàn".
Áp lực vô hình từ việc "làm sếp" của máy móc
Lý giải nguyên nhân của hội chứng này, bà Julie Bedard, Giám đốc điều hành và đối tác tại BCG, chia sẻ trên CBS News rằng AI buộc con người phải suy nghĩ lại cách làm việc. Việc giám sát AI quá chặt chẽ đang tạo ra một mức độ "quá tải nhận thức" khổng lồ.
Bản chất của vấn đề nằm ở chỗ AI làm việc rất nhanh nhưng lại thiếu sự ổn định. Máy móc mở rộng những gì con người có thể làm, kéo theo khối lượng công việc và trách nhiệm kỳ vọng lớn hơn.
Jack Downey, Giám đốc Chiến lược, Vận hành và Sản phẩm tại Webster Pass Consulting, là một ví dụ điển hình. Anh sử dụng AI hằng ngày và thú nhận bản thân cảm thấy kiệt sức theo cách mà trước đây, khi chưa có AI, anh chưa từng gặp phải.
Downey cho biết áp lực đến từ sự chờ đợi và chuyển đổi ngữ cảnh liên tục. Nhịp độ xử lý của AI không đồng đều: Có việc mất 5 giây, có việc 50 giây, lại có việc ngốn tới 5 phút. Việc mở hàng loạt cửa sổ chờ đợi và kiểm duyệt kết quả khiến não bộ liên tục bị vắt kiệt.
Bên cạnh đó, khả năng của AI gần như vô hạn khiến người lao động rơi vào bẫy hoàn hảo. Thay vì dừng lại khi kết quả đã đủ tốt, họ dành hàng giờ đồng hồ mệt mỏi chỉ để thiết kế lại quy trình và tạo ra những dòng lệnh (prompt) tối ưu nhất, ép AI làm việc hoàn hảo hơn.
Theo ông Matthew Kropp, đồng tác giả nghiên cứu từ BCG, công việc giám sát AI không phải là những tác vụ lặp lại đơn giản. Nếu bạn dùng AI để viết mã lập trình, bạn phải dồn toàn bộ sự tập trung để rà soát từng dòng code nhằm đảm bảo tính chính xác tuyệt đối. Áp lực nhận thức này cộng dồn theo mỗi công cụ AI được mở thêm, cho đến khi "cầu chì" trong não bộ người dùng tự động ngắt.
Bài toán quản trị nhân sự trong kỷ nguyên mới
Sự phân bổ của hội chứng "cháy não" cũng phơi bày bức tranh ứng dụng công nghệ hiện tại. Tỷ lệ kiệt sức cao nhất nằm ở ngành marketing (25,9%), tiếp đến là nhân sự (19,3%), vận hành (17,9%) và kỹ thuật phần mềm (17,8%). Ngược lại, các mảng như pháp lý hay tuân thủ mới ghi nhận mức 6%.
Tuy nhiên, ông Kropp cảnh báo trên Business Insider rằng đây mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Hiện chưa tới 5% doanh nghiệp thực sự ở cấp độ ứng dụng AI cao nhất - nơi nhân viên phải điều phối nhiều tác nhân AI cùng lúc. Khi công nghệ lan rộng, các ngành khác sẽ sớm nếm trải "cú sốc" tương tự giới lập trình viên hiện nay.
Thậm chí, tình trạng này nghiêm trọng đến mức Steve Yegge, một kỹ sư phần mềm kỳ cựu, đã phải lên tiếng đề xuất áp dụng "thiết quân luật": Giới hạn thời gian dùng AI hỗ trợ viết mã của lập trình viên ở mức tối đa 3 giờ/ngày để bảo vệ sức khỏe tâm thần.
Khoảng 1 trong 7 người cho biết họ từng trải qua tình trạng kiệt sức về tinh thần do phải “xoay xở” với nhiều công cụ AI trong công việc (Ảnh: PCWorld).
Đứng trước thực trạng này, các chuyên gia khẳng định giải pháp không phải là tẩy chay AI. Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện ra rằng nếu AI được dùng đúng mục đích (thay thế hoàn toàn các công việc mang tính thủ tục, lặp đi lặp lại), nó thực sự giúp giảm tải tình trạng kiệt sức.
Vấn đề cốt lõi nằm ở cách quản lý.
"Chúng ta cần thiết kế lại cách làm việc, thay vì giữ nguyên mọi thứ như cũ rồi nhét thêm AI vào", bà Bedard nhấn mạnh. Đồng thời, dữ liệu chỉ ra rằng những nhân viên được cấp trên định hướng rõ ràng về cách dùng AI có tỷ lệ "cháy não" thấp hơn hẳn.
Máy móc có thể chạy không ngừng, nhưng con người thì không. Khi phải cùng lúc theo dõi và làm việc với nhiều công cụ AI, không ít nhân viên bắt đầu rơi vào trạng thái quá tải.
Theo ông Matthew Kropp, năng suất tăng là điều tốt, nhưng không nên đánh đổi bằng sức khỏe tinh thần. Nếu AI thực sự giúp con người làm việc tốt hơn, thì cách sử dụng nó cũng cần được điều chỉnh để tránh biến lợi thế thành áp lực.