Vì sao người trẻ ngày càng dễ “chốt đơn” theo cảm xúc?

Với khả năng tiếp cận nhanh trên các nền tảng, mua sắm online đã trở thành thói quen phổ biến của nhiều bạn trẻ. Từ quần áo, mỹ phẩm, đồ gia dụng đến các sản phẩm theo trào lưu... hầu hết, mọi thứ đều có thể đặt mua dễ dàng qua điện thoại.

Điểm dễ nhận thấy là nhiều quyết định mua sắm hiện nay xuất phát từ cảm xúc nhiều hơn lý trí. Không ít bạn trẻ “chốt đơn” chỉ vì thấy sản phẩm đẹp, giá rẻ, đang được quảng bá nhiều hoặc vì sợ bỏ lỡ ưu đãi. Các thông báo như “giảm giá trong 1 giờ”, “chỉ còn vài sản phẩm”, “hàng ngàn người đang quan tâm”… tạo ra cảm giác cấp bách, khiến người tiêu dùng dễ mua vội vàng.

Anh Nguyễn Văn Quân (trú xã Thạch Hà) cho biết: “Ban đầu tôi chỉ xem các buổi livestream để giải trí, nhưng dần dần thấy món nào cũng thích nên hay mua thêm. Hàng tháng, vào những lúc có sự kiện livestream của các KOLs, vì thấy nhiều người “săn hàng” giá rẻ mà tôi cũng đặt hơn chục đơn hàng lớn nhỏ. Lúc cộng lại mới giật mình vì số tiền vượt xa dự tính...".

Có thể thấy, xu hướng mua sắm theo trào lưu đang ngày càng rõ nét trong giới trẻ. Chỉ cần một sản phẩm xuất hiện dày đặc trên các video ngắn, được người có ảnh hưởng quảng bá hoặc được cộng đồng mạng chia sẻ liên tục, món hàng đó nhanh chóng trở thành “đồ phải có”. Môi trường mạng xã hội với sức lan tỏa mạnh mẽ vì thế đang tác động trực tiếp đến quyết định tiêu dùng, khiến nhiều người trẻ dễ mua theo đám đông, khó kiểm soát chi tiêu.

Tiến sỹ tâm lý học Nguyễn Văn Hòa - giảng viên Trường Đại học Hà Tĩnh cho biết: “Nguyên nhân tạo nên thói quen chi tiêu theo cảm xúc này của nhiều người trẻ trước hết là do chịu tác động trực tiếp từ cơ chế dopamine. “Dopamine” chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn, động lực, mong chờ và thôi thúc hành vi lặp lại. Khi mua sắm mang lại cảm giác dễ chịu tức thời, não bộ vô thức “ghi nhớ” trải nghiệm đó như một phần thưởng, khiến việc mua trở thành thói quen khó kiểm soát.

Tác động này càng mạnh hơn trong bối cảnh đặc thù hiện nay bởi nhiều bạn trẻ sớm sống tự lập, có thu nhập riêng và quen với việc tự quyết định chi tiêu. Cùng đó, thị trường lại liên tục tung ra những sản phẩm đánh trúng gu thẩm mỹ, được quảng bá hấp dẫn trên mạng xã hội, trong khi tâm lý muốn sở hữu cái mới, cái lạ để khẳng định dấu ấn cá nhân càng khiến hành vi mua sắm dễ bị chi phối bởi cảm xúc hơn là lý trí".

Bên cạnh đó, thuật toán của các nền tảng số cũng là một phần nguyên nhân khi nó xuất hiện dày đặc và lặp lại liên tục các gợi ý sản phẩm dựa trên hành vi tìm kiếm và xem trước đó. Khi người dùng quan tâm đến mua sắm, họ sẽ tiếp tục nhìn thấy nhiều quảng cáo, ưu đãi và nội dung liên quan. Điều này khiến môi trường số luôn tràn ngập những lời mời gọi tiêu dùng, đặc biệt tác động mạnh đến người trẻ.

Cùng đó, những áp lực trong học tập, công việc và đời sống càng khiến người trẻ dễ tìm đến mua sắm online như một cách “tự thưởng” nhanh chóng. Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, họ có thể mang lại cho mình cảm giác dễ chịu tức thời thay vì lựa chọn những hoạt động giải trí khác đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên nhẫn hơn.

Em Nguyễn Thị Mỹ Duyên (phường Thành Sen) chia sẻ: “Sau giờ học, em hay lướt điện thoại cho đỡ căng thẳng. Mỗi lần thấy các clip quảng cáo hoặc unbox (đập hộp) là em lại thấy thích thú và muốn đặt hàng dù đặt xong thì thấy món đồ đó không quá cần thiết. Do đó, có thời điểm em từng phải tự xóa ứng dụng mua sắm để hạn chế thói quen chi tiêu bốc đồng”.

Hệ lụy dễ thấy nhất khi “chốt đơn” theo cảm xúc là nguy cơ mất kiểm soát tài chính cá nhân. Với học sinh, sinh viên và người trẻ chưa có thu nhập ổn định, việc chi tiêu nhỏ nhưng liên tục có thể gây áp lực cho bản thân và gia đình. Lâu dần, thói quen mua theo cảm xúc còn làm lệch nhận thức về giá trị tiêu dùng, dẫn đến tình trạng mua nhiều – dùng ít, gây lãng phí.

Chia sẻ về vấn đề này, chị Nguyễn Thị Lệ Thuỷ - Huấn luyện viên tâm lý NLP quốc tế cho rằng: “Việc mua sắm theo cảm xúc thường chỉ mang lại hiệu quả ngắn hạn. Sau cảm giác hưng phấn ban đầu, nhiều người dễ rơi vào trạng thái hối hận, tiếc nuối, thậm chí bất mãn với chính mình, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến cảm xúc và các mối quan hệ xung quanh. Khi thói quen này lặp lại, người trẻ có xu hướng thiếu kiên nhẫn, mất cân bằng tài chính và dần không làm chủ được cảm xúc, suy nghĩ cũng như hành vi. Dù có lúc nhận ra vấn đề, nhưng nếu không đủ quyết tâm thay đổi, họ rất dễ quay lại vòng lặp cũ".

Để hạn chế tác động tiêu cực, trước hết mỗi người trẻ cần chủ động nhận diện thói quen chi tiêu của bản thân, phân biệt rõ giữa nhu cầu thật sự và cảm xúc nhất thời, đồng thời xây dựng kế hoạch tài chính cá nhân cụ thể. Khi hiểu rằng mỗi lần “chốt đơn” đều là một quyết định tài chính, việc mua sắm sẽ được cân nhắc kỹ hơn.

Bên cạnh sự chủ động của mỗi cá nhân, gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội cũng cần quan tâm nhiều hơn đến đời sống của người trẻ, đặc biệt là kỹ năng quản lý tài chính và cảm xúc. Việc trang bị kiến thức về chi tiêu có kế hoạch không chỉ giúp người trẻ cân đối tài chính mà còn góp phần hình thành lối sống có trách nhiệm trước các lựa chọn tiêu dùng.

“Người trẻ cần chủ động hạn chế những tác nhân kích thích cảm xúc, xây dựng kế hoạch mua sắm và phân bổ tài chính rõ ràng, đồng thời tạo cam kết thay đổi thói quen chi tiêu. Khi biết dừng lại trước mỗi quyết định mua hàng và kiểm soát được cảm xúc của mình, họ sẽ tránh được những lựa chọn bốc đồng, từ đó giúp đời sống tinh thần tích cực hơn và các mối quan hệ xung quanh cũng trở nên lành mạnh, bền vững”, chị Nguyễn Thị Lệ Thuỷ - Huấn luyện viên tâm lý NLP quốc tế cho biết.