Video: Nghĩa trang Hàng Dương - Côn Đảo
Hàng Dương là nghĩa trang lớn nhất tại Côn Đảo (Bà Rịa - Vũng Tàu) - nơi yên nghỉ của gần 2.000 chiến sĩ cách mạng và người yêu nước, hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc ở Côn Đảo trong thời gian từ năm 1862 tới năm 1975. Nơi này là một phần không thể tách rời trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt - Nhà tù Côn Đảo.
Trong 113 năm tồn tại của nhà tù Côn Đảo (1862-1975) - nơi từng được mệnh danh là “địa ngục trần gian”, tay sai của thực dân, đế quốc giam cầm hàng chục nghìn chiến sĩ cách mạng, người yêu nước và có 20.000 người đã mãi mãi nằm lại ở mảnh đất này. Khi nghĩa trang Hàng Keo hết chỗ, bè lũ tay sai đã mở rộng thêm nghĩa địa để chôn tù nhân - khu vực đó chính là nghĩa trang Hàng Dương ngày nay.
Năm 1992, nghĩa trang khởi công xây dựng và tôn tạo với diện tích quy hoạch 20 ha, trên cơ sở giữ nguyên hiện trạng các phần mộ trước đó. Nghĩa trang được chia thành 4 khu A, B, C, D (riêng khu B được chia ra làm hai phần B1 và B2) theo từng thời kỳ với gần 2.000 ngôi mộ.
Khu A có 688 ngôi mộ, phần lớn là các phần mộ yên nghỉ từ năm 1945 trở về trước. Tiêu biểu có phần mộ cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và nhà yêu nước Nguyễn An Ninh...
Khu B có 695 ngôi mộ - nơi yên nghỉ của các tù nhân thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954) và chống đế quốc Mỹ, ngụy.
Tại đây, có phần mộ nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Sáu.
Khu C có 373 ngôi mộ, đa số là các phần mộ yên nghỉ từ năm 1960 đến năm 1975, còn khu D với 157 ngôi mộ, được quy tập các phần mộ từ Hàng Cau, nghĩa trang Hàng Keo và từ nơi khác trên Côn Đảo về.
Trong gần 2.000 ngôi mộ ở nghĩa trang Hàng Dương, chỉ có 793 ngôi mộ có tên tuổi, địa chỉ cụ thể, số còn lại là những ngôi mộ vô danh. Trên mỗi ngôi mộ đều được gắn ngôi sao 5 cánh màu vàng. Mỗi mộ phần ở nơi đây không chỉ là một số phận bi hùng, một chứng tích tội ác của thực dân, đế quốc mà còn âm vang những trang sử hào hùng của cuộc đấu tranh trong tù, tỏa sáng chủ nghĩa nhân văn và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam.
Tại nghĩa trang Hàng Dương có sân hành lễ rộng với tượng đài chính giữa uy nghi cao 21,6m được thiết kế cách điệu từ hình dáng của các nấm mồ và bia mộ, ghép từ tổ hợp 144 phiến đá khối, chạm khắc những hình tượng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam.
Ngay phía dưới tượng đài có bức phù điêu cao 2m, dài 30m khắc họa hình ảnh khắc nghiệt và ý chí đấu tranh sắt đá của tù nhân từng diễn ra tại nhà tù Côn Đảo trong 113 năm (1862 - 1975).
Từ các trục đường chính tới tuyến đường dẫn vào mỗi khu mộ đều được xây dựng, tôn tạo sạch đẹp. Dọc mỗi tuyến đường là những hàng cây nghiêng bóng cả trăm năm tuổi. Trong quá trình hành hương ở nghĩa trang, người dân có thể nghe những bài hát về cách mạng phát ra từ chiếc loa nhỏ, như một bản giao hưởng ru ngủ ngàn đời của anh hùng, liệt sĩ, những người yêu nước tại đây.
Mỗi năm, nghĩa trang Hàng Dương đón hàng trăm nghìn lượt du khách. Việc dâng hương viếng các anh hùng liệt sĩ, nhà yêu nước đang yên nghỉ tại nghĩa trang Hàng Dương như một cách thể hiện tấm lòng tri ân các chiến sĩ cộng sản trung kiên đã ngã xuống cho độc lập tự do của dân tộc hôm nay.
