Cuộc xung đột Nga - Ukraine đang mở rộng lên không gian, khi vệ tinh ngày càng đóng vai trò quan trọng trong liên lạc quân sự, điều khiển thiết bị bay không người lái (UAV) và xác định mục tiêu. Cả Kiev và Moskva đều muốn xây dựng hệ thống vệ tinh riêng nhằm bảo đảm năng lực tác chiến và giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài.
Với Ukraine, yêu cầu này trở nên cấp thiết sau những gián đoạn liên quan đến Starlink, mạng lưới vệ tinh do tập đoàn SpaceX của tỷ phú Elon Musk vận hành.
Ukraine tìm cách thoát phụ thuộc Starlink
Một bước tiến mới của Kiev là vệ tinh Obria Nano, được công ty Himera của Ukraine phối hợp với nhà sản xuất vệ tinh cỡ nhỏ GomSpace của Đan Mạch phát triển. Vệ tinh có kích thước nhỏ, được đưa lên quỹ đạo vào đầu tháng 10 và được kỳ vọng trở thành nền tảng cho mạng lưới vệ tinh quân sự riêng của Ukraine.
Ngày 27/10, công ty Himera tuyên bố Obria Nano đánh dấu “bước đi lịch sử đầu tiên hướng tới việc thiết lập năng lực liên lạc vệ tinh có chủ quyền và khả năng chống chịu cao".
Giữa tháng 10, Ukraine cũng ký thỏa thuận với hai doanh nghiệp Phần Lan là tập đoàn viễn thông Nokia và công ty công nghệ không gian ICEYE để nghiên cứu phát triển mạng lưới vệ tinh quân sự. ICEYE sở hữu công nghệ radar có khả năng thu thập hình ảnh vệ tinh độ phân giải cao trong mọi điều kiện thời tiết.
Những động thái này xuất phát từ việc quân đội Ukraine hiện phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Starlink, hệ thống gồm hơn 10.000 vệ tinh quỹ đạo thấp của SpaceX.
Rủi ro được thể hiện rõ khi Tổng thống Volodymyr Zelensky ngày 12/11 cho biết việc hạn chế tốc độ Starlink và Starshield, phiên bản quân sự do Lầu Năm Góc vận hành, đã gây gián đoạn đáng kể hoạt động của Ukraine dọc tiền tuyến.
Trước đó, trong giai đoạn từ ngày 14 đến 24/10, các biện pháp giới hạn tốc độ không được thông báo trước khiến nhiều UAV và thiết bị đánh chặn di chuyển nhanh hơn 60 km/h mất tín hiệu, không thể tiếp cận mục tiêu.
Trao đổi với kênh Al Jazeera, chuyên gia không gian Anatoly Zak nhận định Ukraine có thể xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới nhưng quá trình này sẽ mất nhiều năm. Trong một đến hai năm tới, Starlink và Starshield vẫn là những công cụ không thể thiếu đối với quân đội nước này.
Mối quan hệ giữa Kiev và Elon Musk vốn nhiều biến động kể từ năm 2022. Ban đầu, tỷ phú Mỹ cung cấp dịch vụ Starlink và thiết bị đầu cuối miễn phí cho Ukraine, giúp quân đội, bệnh viện và các cơ quan chính phủ duy trì liên lạc.
Tuy nhiên, cuối năm 2022, tỷ phú Musk từ chối kích hoạt vùng phủ sóng Starlink tại những khu vực Ukraine kiểm soát hoặc tìm cách giành lại từ Nga. Ông cũng từng đề xuất Kiev nhượng Crimea cho Moskva và duy trì trạng thái trung lập về chính trị.
Theo Volodymyr Fesenko, người đứng đầu viện nghiên cứu Penta tại Kiev, những thay đổi trong thái độ của Musk tạo ra rủi ro đáng kể cho Ukraine. Dù vậy, ông cho rằng SpaceX cũng có lợi ích kinh doanh trong việc duy trì hoạt động tại thị trường này, bởi quyết định quay lưng với Kiev có thể gây tổn hại hình ảnh thương hiệu Starlink.
Nga gặp khó với tham vọng xây dựng Starlink riêng
Trong khi Ukraine tìm cách đa dạng hóa hệ thống liên lạc, Nga cũng phát triển mạng lưới vệ tinh Rassvet nhằm phục vụ các nhu cầu quân sự.
Ngày 28/10, Tổng thống Vladimir Putin gọi Elon Musk là "một thiên tài thực sự" khi đề cập đến những nỗ lực xây dựng hệ thống vệ tinh tương tự Starlink của Nga. Theo chuyên gia Fesenko, đây có thể là một phần trong chiến lược lấy lòng Musk thông qua những lời ca ngợi.
Hệ thống Rassvet do công ty không gian Bureau 1440, doanh nghiệp chịu sự kiểm soát của Điện Kremlin, phát triển. Moskva đặt mục tiêu đưa 900 vệ tinh lên quỹ đạo vào năm 2035. Các vệ tinh ban đầu được cho là sử dụng thiết kế tương tự thế hệ Starlink đầu tiên và có nguồn gốc từ dòng Qianfan của Trung Quốc.
Tuy nhiên, chương trình đang gặp nhiều trở ngại kỹ thuật. Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) hồi tháng 8 cho biết hơn một phần ba số vệ tinh Rassvet không đạt được độ cao quỹ đạo ổn định để vận hành.
Đến đầu tháng 11, Nga đã mất hai trong số 32 vệ tinh Rassvet 3 được phóng trong bảy tháng trước đó. Theo trang tin quân sự Ukraine Defence Express, một vệ tinh bốc cháy khi đi vào khí quyển hôm 1/11 do không thể kích hoạt động cơ đẩy để điều chỉnh vị trí.
Những sự cố này cho thấy Moskva vẫn còn khoảng cách đáng kể so với mục tiêu xây dựng mạng lưới vệ tinh đủ quy mô và độ tin cậy để đáp ứng nhu cầu quân sự.
Ukraine cân nhắc nhiều phương án thay thế
Ngoài phát triển vệ tinh riêng, Ukraine có thể chuyển sang các hệ thống cạnh tranh với Starlink như Iridium của Mỹ và OneWeb do tập đoàn Eutelsat của Pháp vận hành. Tuy nhiên, cả hai đều có những hạn chế về năng lực và chi phí.
Iridium hiện có 66 vệ tinh ở độ cao khoảng 800 km, trong khi OneWeb sở hữu khoảng 650 vệ tinh ở độ cao 1.200 km. OneWeb cũng chưa được cấp phép sử dụng cho các cuộc tấn công bằng UAV quân sự.
Một thiết bị đầu cuối Starlink có giá tối đa khoảng 500 USD, trong khi thiết bị OneWeb nặng và cồng kềnh hơn có giá khoảng 9.000 USD. Mật độ vệ tinh mà thiết bị đầu cuối có thể kết nối cũng chênh lệch đáng kể, với khoảng 60 vệ tinh đối với Starlink và 11 vệ tinh đối với OneWeb.
Theo Pavel Luzin, chuyên gia không gian và quân sự thuộc Quỹ Jamestown tại Washington, Ukraine có hai lựa chọn chính: phát triển các vệ tinh lớn trên quỹ đạo địa tĩnh, có thể hoạt động tới 20 năm, hoặc xây dựng mạng lưới hàng trăm vệ tinh quỹ đạo thấp với chi phí rẻ hơn nhưng cần thay thế thường xuyên.
Kiev cũng có thể sử dụng thiết bị bay tầng bình lưu hoặc UAV hoạt động ở độ cao lớn như những "vệ tinh bán phần". Một hướng khác là phát triển UAV tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), có khả năng tự nhận diện mục tiêu, qua đó giảm phụ thuộc vào dữ liệu định vị từ vệ tinh.
Tên lửa đạn đạo cũng là phương án thay thế bởi loại vũ khí này không cần kết nối vệ tinh trong quá trình tác chiến nhưng vẫn có sức công phá lớn.
Ông Luzin cho rằng các quyết định cần dựa trên tính toán tổng thể về hiệu quả và chi phí, thay vì chỉ xuất phát từ nhu cầu thay thế Starlink do những biến động chính trị tại Mỹ. Ông cũng không loại trừ khả năng Ukraine cuối cùng không cần xây dựng hệ thống thay thế hoàn toàn, bởi SpaceX vẫn có lợi ích trong việc duy trì dịch vụ tại nước này.
Cuộc chạy đua giữa Kiev và Moskva cho thấy vệ tinh đang trở thành một phần quan trọng của chiến tranh hiện đại. Khả năng tự chủ về liên lạc và giám sát từ không gian không chỉ quyết định hiệu quả tác chiến mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ phụ thuộc công nghệ của mỗi bên.
