Sáng cuối tuần, trong lúc chờ ly cà phê nhỏ giọt, bạn tôi - một giáo viên yêu nghề, yêu trẻ - kể với tôi chuyện của con gái.
- Hôm đó là thứ Hai. Gần 12h, con gái đi học về, vội vàng lao xe vào nhà, buồn bực kể với bố mẹ:
- Bố mẹ ơi! Con buồn quá! Sáng nay nhà trường chụp ảnh bạn Hân rồi đưa lên mạng.
Bạn tôi ôn tồn hỏi:
- Sao vậy con? Có gì con từ từ kể có đầu có đuôi. Chứ thế này, bố mẹ không hiểu được.
- Dạ, sáng nay, nhà trường tặng quà cho các bạn có hoàn cảnh khó khăn. Nhà trường mời Hân và các bạn lên nhận quà rồi chụp ảnh. Sau đó, nhà trường đăng lên trang của nhà trường và đăng Facebook.
- Cuối buổi học, Hân biết nên đã khóc, kể với con.
Rồi con bức xúc bày tỏ tiếp.
- Bố mẹ nghĩ xem! Chúng con lớp 8 rồi, lớn rồi. Ai cũng biết thì xấu hổ chứ bố mẹ! Đưa hình ảnh lên mạng như thế, Hân và các bạn buồn lắm. Đã thế, nhà trường lại không che mặt các bạn nữa.
Bạn tôi và vợ vỗ về con và thừa nhận rằng, cách làm này có gì đó chưa ổn, thậm chí có thể làm tổn thương các bạn.
Bạn tôi kể chuyện này để nhắc tôi rằng, ở lứa tuổi như con bạn và con tôi, tâm lý các em rất nhạy cảm. Các bạn đã có sự chuyển biến mạnh mẽ từ “trẻ con” sang “người lớn” nhưng vẫn chưa hoàn thiện. Thậm chí, nhiều bạn đã bắt đầu biết rung động trước bạn khác giới. Vì thế, việc ứng xử với các bạn phải thật sự để ý, nếu không các bạn sẽ tổn thương và ảnh hưởng đến học tập.
Tình huống mà bạn tôi kể làm tôi nhớ đến một câu chuyện vào đầu năm học 2025-2026. Lúc đó, em gái tôi làm chủ nhiệm lớp 7 của một trường THCS thuộc địa bàn TP Hà Tĩnh (cũ). Đầu năm học, bạn T. mặc bộ đồng phục cũ, đã rách nơi cánh tay và ngả màu. T. có hoàn cảnh khó khăn, mẹ bị khiếm thị, cả gia đình phải ở trọ gần UBND phường Trần Phú (cũ). Hôm đó, bạn nữ tên là C. quan sát thấy nên đã về bảo bố mẹ có cách nào hỗ trợ T. Bố mẹ bạn C. là người giàu tình thương, thường có các hoạt động nhân ái. Ngay ngày hôm sau, bố mẹ C. đã mua một bộ đồng phục đem cho cô giáo để tặng bạn T. Em gái tôi đã gặp riêng T. và trao tặng món quà. T. rất xúc động. Ngay sau buổi học, T. đã lén gặp C. và nói: “Tớ cảm ơn bố mẹ cậu nhé!”. Vậy là từ hôm đó, T. có bộ áo quần mới để đến trường. Bạn rất vui vì sự việc chỉ cô giáo và C. biết.
Tuổi học trò là vậy! Nhiều bạn hoàn cảnh khó khăn, vừa hỗ trợ bố mẹ làm việc, thậm chí đi bán rau củ, vừa nỗ lực học tập. Nhưng, các bạn không muốn mang trên mình một tiếng “nghèo” và càng không muốn hình ảnh nhận hỗ trợ xuất hiện trên mạng. Những câu chuyện mà tôi nghe được, quả thật là bài học mà người lớn cần lưu tâm hơn. Có thể có nhiều lý do để nhà trường đưa hình ảnh các bạn lên mạng: ghi nhận sự chung tay; để nhà tài trợ thấy được sự khách quan, đúng đối tượng… Nhưng có lẽ, có nhiều cách để thực hiện điều ấy (chẳng hạn, nhà tài trợ có thể sử dụng danh sách có chữ ký xác nhận) nếu chúng ta đủ tinh tế. Điều quan trọng hơn cả là, dù thực hiện bằng hình thức nào, cũng phải xuất phát từ sự thấu hiểu tâm lý và tôn trọng mong muốn của các em.
Cũng từ đây, có lẽ chúng ta cần dè dặt hơn khi sử dụng những cách gọi như: trẻ em nghèo, bạn nghèo, học sinh nghèo... Những cách gọi ấy tuy đã quen thuộc, thậm chí xuất phát từ sự quan tâm, sẻ chia, nhưng đôi khi vô tình biến hoàn cảnh xuất thân thành cái “nhãn” gắn lên mỗi đứa trẻ. Bản thân các em chưa tự chủ về kinh tế. Các em chỉ đang sinh ra và lớn lên trong những gia đình còn nhiều khó khăn mà thôi. Hơn thế, khi ta thương một người có hoàn cảnh khó khăn nhưng gắn lên họ chữ “nghèo”, trong một số trường hợp, liệu có làm họ tổn thương? Mặc cảm về cái nghèo là điều mà nhiều người, đặc biệt là học sinh có hoàn cảnh khó khăn luôn âm thầm mang nặng và lặng lẽ nỗ lực để vượt qua, có khi mất cả đời người.
Vậy đấy! Đôi khi, chỉ một từ ngữ, một cách ứng xử đã quá quen thuộc, nếu không được cân nhắc thấu đáo, có thể vô tình làm tổn thương chính người mà mình yêu thương, muốn giúp đỡ.
