Nước mắm Hà Tĩnh - từ chum sành lên sàn số

Nghề cũ, giá trị mới

Buổi sớm ở làng biển Hải Ninh, gió mặn từ khơi xa thổi dọc theo những con ngõ nhỏ dẫn ra biển. Trong sân Hợp tác xã Thu mua và Chế biến thủy hải sản Chiến Thắng (HTX Chiến Thắng), những dãy chum sành xếp đều tăm tắp, ánh lên sắc nâu trầm của thời gian. Mỗi chiếc chum là một “kho ký ức”, nơi kết tinh mồ hôi, kinh nghiệm và niềm tin của bao thế hệ người làm nước mắm nơi đầu sóng.

Giữa không gian đậm mùi biển ấy, có một hình ảnh khiến người ta phải dừng lại lâu hơn: chiếc điện thoại thông minh đặt cạnh cuốn sổ ghi chép đã sờn mép, giấy ngả vàng, chữ viết tay nắn nót theo năm tháng. Một bên là công cụ của thời đại số, bên kia là “bộ nhớ” của nghề truyền thống - nơi lưu giữ tỷ lệ muối, mẻ cá, ngày phơi nắng, ngày rút nước mắm đầu tiên. Hai vật dụng tưởng chừng đối lập ấy lại hiện diện rất tự nhiên, như chính cách nghề nước mắm Hải Ninh đang đi qua thời đại.

Cuốn sổ cũ theo chân người làm mắm suốt bao mùa biển động, bao đợt cá cơm rộn ràng. Mỗi trang giấy là một mẻ mắm, một lần chờ đợi, một niềm tin lặng thầm đặt vào nắng, vào gió, vào sự kiên nhẫn của con người trước thời gian. Còn chiếc điện thoại thông minh, từ chỗ chỉ dùng để nghe gọi, giờ đã trở thành “cửa ngõ” mở ra không gian tiêu thụ rộng lớn hơn cho nước mắm Hải Ninh. Từ việc chụp ảnh sản phẩm, viết vài dòng giới thiệu, dán tem truy xuất nguồn gốc, đến thao tác đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử. Những công việc tưởng chừng xa lạ ấy dần trở thành một phần quen thuộc trong nhịp lao động của làng nghề.

Hải Ninh từ lâu được xem là “thủ phủ” nước mắm truyền thống của phía Nam Hà Tĩnh. Nghề làm nước mắm ở đây hình thành qua hàng trăm năm, gắn liền với nhịp sống biển, với những chuyến ra khơi mưu sinh của ngư dân và vòng quay bền bỉ của thời gian. Cá cơm sau khi cập bến được lựa chọn kỹ lưỡng, trộn muối theo tỷ lệ gia truyền, đưa vào chum sành, phơi nắng nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, để cho ra đời những giọt nước mắm trong veo, đậm đà, mang vị mặn mòi rất riêng của vùng biển phía Nam Hà Tĩnh.

Trong dòng chảy hiện đại, trước sức ép của thị trường và cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp, nghề nước mắm truyền thống Hải Ninh cũng từng đứng trước nguy cơ mai một. Từ những thách thức ấy, người làm nghề đã chủ động đổi mới tư duy, chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu và đưa nước mắm từ những chum sành truyền thống bước lên sàn số. Công nghệ không thay thế đôi tay người thợ hay rút ngắn thời gian ủ chượp, mà giúp những giọt nước mắm mang hương vị biển Hải Ninh đi xa hơn, đến với nhiều người hơn trong nhịp sống hiện đại.

HTX Chiến Thắng là một trong những đơn vị tiên phong cho hướng đi đó. Từ một cơ sở sản xuất truyền thống, HTX từng bước đầu tư nhà xưởng, hoàn thiện quy trình, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu nước mắm Hải Ninh theo tiêu chuẩn OCOP.

Bà Nguyễn Thị Viên - xã viên của HTX Chiến Thắng chia sẻ: “Làm nước mắm phải kiên nhẫn. Cá phải tươi, muối phải sạch, ủ đủ ngày đủ tháng. Chum mắm cũng như con người, cần thời gian để chín, để cho ra thứ nước mắm trong, thơm, ngọt hậu...”.

Chính sự chắt chiu ấy đã tạo nên hương vị riêng của nước mắm Hải Ninh, mặn mòi nhưng đằm sâu, giản dị mà bền bỉ như chính người làng biển. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của thị trường, nghề nước mắm truyền thống cũng đứng trước nhiều thách thức. Sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, thói quen tiêu dùng thay đổi, trong khi đầu ra của nước mắm truyền thống chủ yếu vẫn dựa vào mối quen, thương lái, phạm vi tiêu thụ hẹp.

OCOP - "tấm vé" mở cửa thị trường

Việc tham gia Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) được xem là bước ngoặt quan trọng đối với nước mắm truyền thống phường Hải Ninh nói chung và HTX Chiến Thắng nói riêng. Từ chỗ chủ yếu tiêu thụ trong phạm vi địa phương, sản phẩm nước mắm truyền thống dần được chuẩn hóa về chất lượng, mẫu mã, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, những yếu tố then chốt để mở rộng thị trường.

Hiện nay, HTX Chiến Thắng có 2 sản phẩm nước mắm đạt chuẩn OCOP 3 sao, 4 sao của tỉnh Hà Tĩnh. Sản phẩm nước mắm Luận Nghiệp của HTX Chiến Thắng cũng đã được Bộ Công thương công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia và đề cử Trung ương đánh giá xếp loại 5 sao. Đây không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng, mà còn là “giấy thông hành” để sản phẩm tự tin bước vào các kênh phân phối hiện đại, từ hệ thống cửa hàng đặc sản, siêu thị đến các sàn thương mại điện tử.

Bà Đặng Thị Luận - Giám đốc HTX Chiến Thắng chia sẻ: “OCOP giúp chúng tôi thay đổi cách làm. Không chỉ làm mắm ngon, mà còn phải làm mắm sạch, mắm có thương hiệu, có câu chuyện rõ ràng. Khi sản phẩm đạt chuẩn OCOP, việc đưa lên các sàn thương mại, nền tảng số thuận lợi hơn rất nhiều, người tiêu dùng cũng tin tưởng hơn…”.

Theo thống kê, toàn phường Hải Ninh hiện có 54 cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống có quy mô từ 200.000 - 700.000 lít/năm, trong đó có 6 cơ sở đạt chuẩn OCOP đạt tiêu chuẩn 3 sao và 4 sao. Nếu như trước đây, nước mắm Hải Ninh chủ yếu được bán tại chợ, qua các mối quen, thì nay, sản phẩm đã xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử, fanpage, website, các buổi livestream bán hàng. Sự thay đổi này không đến một cách ồ ạt, mà là quá trình “vừa làm, vừa học”, từng bước thích nghi của người làm nghề truyền thống với công nghệ số.

Trong khu xưởng của HTX Chiến Thắng, bên cạnh những chum mắm xếp ngay ngắn là góc nhỏ dành cho đóng gói, dán tem QR, chụp ảnh sản phẩm. Những thao tác tưởng chừng xa lạ với người làm nghề biển nay đã trở nên quen thuộc.

Anh Đặng Đình Minh - phụ trách bán hàng online của HTX Chiến Thắng cho biết: “Ban đầu, chúng tôi cũng bỡ ngỡ lắm. Nhưng khi đưa nước mắm lên sàn số, lượng khách hàng tăng rõ rệt, không chỉ trong ngoài tỉnh mà còn ở cả thị trường nước ngoài. Có người mua một lần rồi quay lại đặt tiếp, thậm chí trở thành khách quen...”

Không gian số đã giúp rút ngắn khoảng cách giữa làng biển và người tiêu dùng. Những câu chuyện về nghề mắm, về làng biển, về cách làm truyền thống được kể lại qua hình ảnh, video, bài viết, giúp sản phẩm không chỉ được mua vì nhu cầu, mà còn vì sự đồng cảm, trân trọng giá trị văn hóa.

Giữ nghề bằng tư duy mới

Chuyển đổi số không làm mất đi bản sắc của nghề nước mắm Hải Ninh mà ngược lại, tạo thêm động lực để giữ nghề bền vững. Những chum sành vẫn nằm đó, nhưng cách tiếp cận thị trường đã khác.

Theo lãnh đạo địa phương, việc các cơ sở nước mắm truyền thống mạnh dạn tham gia OCOP, ứng dụng công nghệ số trong sản xuất, tiêu thụ là hướng đi phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Đây cũng là một phần trong chiến lược phát triển kinh tế của địa phương gắn với xây dựng các tiêu chí đô thị văn minh trong thời điểm này.

Bà Hồ Minh Hằng - Phó Chủ tịch UBND phường Hải Ninh nhận định: “Nước mắm Hải Ninh là sản phẩm truyền thống có giá trị lớn. Trung bình, mỗi năm các cơ sở sản xuất nước mắm của phường sản xuất ra từ 3-4 triệu lít. Khi được chuẩn hóa theo OCOP và đưa lên sàn số, giá trị ấy không chỉ được giữ lại mà còn được nhân lên. Đây là minh chứng rõ nét cho việc kinh tế nông thôn hoàn toàn có thể phát triển bền vững nếu biết tận dụng công nghệ...”.

Từ chum sành truyền thống đến sàn số hiện đại là một hành trình nhiều nỗ lực, nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội. Với nước mắm truyền thống phường Hải Ninh, đó không chỉ là câu chuyện bán hàng, mà là câu chuyện giữ nghề, giữ hồn làng biển trong dòng chảy thời đại. Khi những giọt nước mắm mang hương vị biển vùng Nam Hà Tĩnh theo đơn hàng đi khắp mọi miền, đó cũng là lúc hình ảnh làng biển Hải Ninh được lan tỏa rộng hơn, bền vững hơn. Nghề truyền thống không bị bỏ lại phía sau, mà đang bước đi cùng thời đại, chậm rãi, chắc chắn và đầy tự tin.