Nhà hát Nghệ thuật truyền thống - Bảo tồn không gian diễn xướng dân ca ví, giặm

(Baohatinh.vn) - Cùng sự biến thiên của lịch sử, từng ngành nghề gắn với dân ca ví, giặm mai một dần khiến không gian diễn xướng thu hẹp và thay đổi đáng kể. Tuy vậy, ví, giặm luôn có một sức sống mãnh liệt trong nếp sống của người dân Xứ Nghệ. Để mạch nguồn ấy phát huy đúng giá trị, ngoài công tác khôi phục, bảo tồn làn điệu thì việc phát huy không gian diễn xướng cũng được Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Hà Tĩnh coi trọng...

Lối hát độc đáo mang tính cộng đồng

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh sản sinh từ sinh hoạt, lao động sản xuất gắn với từng ngành nghề cụ thể. Người dân Xứ Nghệ xưa kia hát ví, giặm mọi lúc, mọi nơi, cả khi làm việc hay ngơi nghỉ. Bởi vậy mà có ví đò đưa, ví phường vải, ví phường cấy, ví trèo non, ví mục đồng… Từ những câu ví linh hoạt mà biến thiên sang những làn điệu giặm có tiết tấu rõ ràng như giặm xẩm, giặm nối, giặm vè, giặm kể… Từng câu ví, câu giặm mang tính ứng khẩu cao, đầy sáng tạo, không có nhạc đệm nhưng vẫn chuyển đổi linh hoạt mà không kém phần tự nhiên, khéo léo.

Nhà hát Nghệ thuật truyền thống - Bảo tồn không gian diễn xướng dân ca ví, giặm ảnh 1

Ca sĩ, nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Hà Tĩnh trong buổi luyện tập tiết mục dân ca ví, giặm “Kháp mặt, hẹn dạ nên duyên” (đạo diễn Hoàng Vinh).

Gắn liền với lao động, sinh hoạt, ví, giặm cất lên từ chính ruộng đồng, núi non, từ những buổi chiều làm nón hay những buổi tối trăng thanh, gió mát ngồi xe sợi. Ấy là không gian tự do, hòa quyện cùng thiên nhiên và thời gian không gò bó. Người ta say mê ví, giặm cũng bởi trong cuộc hát lúc nào cũng đông vui, từ người làng mình sang làng khác, từ nhà nho, trí thức đến phụ nữ, bình dân. Và cũng chính từ những cuộc hát mà trai gái nên duyên vợ chồng, bè bạn thêm tình thâm giao. Không khó để nhận thấy, ca từ trong ví, giặm vừa mang nét thuần nông chân chất, vừa bộc lộ tính uyên bác sâu sắc. Sự tinh tế, độc đáo của dân ca Nghệ Tĩnh nói chung và ví, giặm nói riêng là đưa chuyện cá nhân mà cố kết cộng đồng và từ cộng đồng mà gắn kết cá nhân.

Khôi phục và phát huy không gian diễn xướng dân ca ví, giặm

Trong nhịp sống đương đại, dân ca ví, giặm không còn tồn tại với không gian vốn có của nó nhưng người Nghệ An, Hà Tĩnh luôn nâng niu, trân trọng như một món quà vô giá. Được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, hơn bao giờ hết, việc khôi phục, phát huy không gian diễn xướng dân ca ví, giặm là điều đáng quan tâm nhất. Riêng ở Hà Tĩnh, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống đảm nhiệm vai trò, chức năng hết sức to lớn trong việc phục dựng các chương trình.

Nhạc sĩ Nguyễn Ngọc Thịnh - Giám đốc Nhà hát cho biết: “Việc bảo tồn, phát huy giá trị dân ca ví, giặm luôn được đội ngũ nghệ sỹ chú trọng. Hai năm đi vào hoạt động, nhà hát đã phục dựng 7 không gian diễn xướng dân ca ví, giặm gồm: ví phường nón, phường vải, phường cấy; các tiết mục: “O hàng bán rượu”, “Cõng chồng đi chơi”, “Gái phường vải, trai phường nhủi Đồng Môn”, “Kháp mặt, hẹn dạ nên duyên”. Đặc biệt, trong năm 2014, cán bộ Phòng Nghiệp vụ và Hành chính tổng hợp đã sưu tầm 2 làn điệu gốc mới là giặm “Xay lúa” ở Kỳ Anh và xẩm “Tìm thuốc” ở Cẩm Xuyên. Hiện nay, nhà hát đang hoàn thiện về thể thức nghệ thuật cho 2 làn điệu này.

Là loại hình nghệ thuật dân gian, dân ca ví, giặm không tránh khỏi sự dị bản, trùng lặp. Để có được một tiết mục trọn vẹn, anh chị em nghệ sĩ phải đi thực tế tại cơ sở, tìm gặp các nghệ nhân để vừa tìm hiểu làn điệu, vừa học hát. Việc sưu tầm ví, giặm ngay tại địa phương để làm tăng tính xác thực cho ca từ và làn điệu nhưng cũng gặp không ít khó khăn.

Nhạc sĩ Văn Vượng - người chịu trách nhiệm chính trong việc sưu tầm dân ca ví, giặm bộc bạch: “Công tác sưu tầm được tiến hành cẩn thận từ ghi chép đến thu hình, ghi âm lời hát. Khi nghe nghệ nhân truyền thụ, điều quan trọng là phải nhận ra được cái chất trong ca từ, điệu bộ mà người nghệ sỹ thể hiện. Công đoạn khó khăn không kém là tìm và xác định đúng lời cổ, từ ngữ cổ rồi xây dựng cốt truyện sao cho phù hợp”.

Phục dựng dân ca ví, giặm cần sự hỗ trợ của nhiều nhạc cụ như piano, ghi-ta, sáo trúc, đàn bầu, trống… Bởi vậy, mỗi ca sĩ, nghệ sĩ phải có sự truyền thụ hợp lý, phân chia rõ ràng, đồng thời, kết hợp nhuần nhuyễn với bộ phận âm thanh để tiết mục đạt hiệu quả cao nhất. Bên cạnh phục dựng không gian diễn xướng, đã có nhiều ca khúc mới được sáng tác dựa trên sự khai thác chất liệu dân ca ví, giặm như: “Lá thư đảo xa”, “Nghĩa tình câu hát hai quê”…

Hiện nay, dân ca ví, giặm đã đi vào đời sống bằng các phong trào văn nghệ quần chúng và sân khấu chuyên nghiệp. Trên chất liệu cũ kết hợp với âm hưởng mới, dân ca ví, giặm phát triển phong phú, mới mẻ hơn, phù hợp hơi thở thời đại mới. Nhạc sĩ Ngọc Thịnh tâm sự: “Với các di sản văn hóa thì bảo tồn và phát huy tuy là hai nhưng lại là một, chúng phải được đặt song song với nhau. Các ca khúc bây giờ viết trên chất liệu dân ca ví, giặm có sức sống lâu bền trong lòng công chúng cũng bởi lẽ đó”.

Với sự hoạt động hiệu quả của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống cũng như nhiều câu lạc bộ, các làn điệu dân ca ví, giặm đã và đang được phục dựng trên không gian diễn xướng đầy sáng tạo. Gìn giữ, bảo tồn phải đi đôi với khôi phục, phát huy thì mới thực sự đưa ví, giặm trường tồn cùng năm tháng, xứng đáng là di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của nhân loại.

Đọc thêm

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Có những điều tưởng đã quen thuộc, vậy mà mỗi khi trời trở lạnh, ta lại thấy nhớ. Nhớ bữa cơm nóng bên gia đình, nhớ chén nước chè xanh và những lời mẹ dặn dò mỗi khi đi xa.
Nhạy cảm… nghèo!

Nhạy cảm… nghèo!

Đôi khi, một từ ngữ vốn quen thuộc trong đời sống hằng ngày tại Hà Tĩnh cũng như nhiều tỉnh, thành có thể vô tình làm tổn thương người mà mình yêu thương.
Podcast tản văn: Chớm đông

Podcast tản văn: Chớm đông

Trong cái se lạnh đầu đông, đôi khi, chỉ một làn khói bếp, một mùi hương quen thuộc cũng đủ khiến ta nhớ về những năm tháng tuổi thơ êm đềm.
Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, các không gian văn hóa, điểm di tích trong Phố cổ Hà Nội (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) tổ chức nhiều hoạt động với quy mô lớn. Các hoạt động tập trung vào tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống như các nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn, thú chơi truyền thống của người Hà Nội.
Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Tình cảm thầy trò luôn là ký ức đẹp theo năm tháng. Một bông hoa giấy nhỏ bé cũng đủ gửi gắm lòng biết ơn và nỗi nhớ thương dành tặng cô giáo cũ.
Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Trên hành trình khôn lớn, tình yêu thương, sự sẻ chia và dìu dắt của thầy cô luôn là những ký ức đẹp trong lòng mỗi học trò.
Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Văn hóa Việt Nam, các địa phương ở Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động thiết thực, tạo không khí vui tươi, góp phần phát huy tinh thần tương thân tương ái, gắn kết cộng đồng.
Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh là Nguyễn Mộc An và Hoàng Thu Hà cùng giành quyền góp mặt tại đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026 sau đêm Liveshow 6 diễn ra tối 8/11. Đáng chú ý, Hoàng Thu Hà nhận được sự đồng thuận của đa số thành viên Ban Giám khảo để tiếp tục hành trình tại cuộc thi, sau màn bỏ phiếu đầy kịch tính ngay trên sân khấu.
Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Hai tháng cuối năm, cỏ hồng trải màu rực rỡ ở khu vực thung lũng Vàng, suối Vàng, thảo nguyên Masara, khi thời tiết khu vực Đà Lạt cũ (Lâm Đồng) bắt đầu khô ráo và se lạnh.
Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Khi ở tuổi xế chiều, niềm vui của cha mẹ đôi khi thật giản dị. Đó là khi được quây quần bên mâm cơm gia đình, được cảm nhận sự quan tâm của những người thân yêu.
Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao từ tỉnh đến cơ sở, góp phần khơi dậy niềm tự hào truyền thống, lan tỏa các giá trị văn hóa quê hương trong đời sống cộng đồng.
Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Với tác giả Nguyễn Bá Thuyết, người con Hà Tĩnh đã xa quê gần 45 năm, quê hương vẫn là miền ký ức sâu nặng. Đôi khi, chỉ một làn gió lạnh đầu mùa cũng đủ gợi về mái nhà xưa.
Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Không để những khiếm khuyết cơ thể giới hạn ước mơ, họa sĩ Lê Quang Lĩnh (Hà Tĩnh) đã lấy nghị lực và đam mê hội họa làm điểm tựa, vươn lên khẳng định tài năng, truyền đi thông điệp mạnh mẽ về ý chí và khát vọng sống.
Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Với 18 di tích lịch sử, trong đó có 4 di tích cấp quốc gia, xã Tùng Lộc (Hà Tĩnh) đang huy động nguồn lực xã hội hóa, đẩy mạnh tu bổ, tôn tạo và số hóa tư liệu, góp phần lan tỏa truyền thống văn hóa và bồi đắp niềm tự hào quê hương.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!