Bản sắc văn hóa dân tộc trước xu thế toàn cầu hóa và hội nhập

1. Chúng ta đang ở vào một giai đoạn lịch sử đầy biến động. Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập với sự phát triển khoa học công nghệ phá vỡ mọi cái ngăn cách dân tộc. Một cuộc xâm nhập sâu rộng về văn hóa từ nhiều nguồn đang diễn ra dưới rất nhiều hình thức thông qua báo chí, văn học, dịch thuật, đầu tư, xuất nhập khẩu, du lịch, giao lưu, hội thảo… tác động mạnh mẽ vào tư tưởng, tình cảm, tâm lý, thói quen, lẽ sống và cách sống của công chúng. Tiếp biến văn hóa, xâm lăng văn hóa, bổ sung văn hóa, đa dạng các nền văn hóa… là những vấn đề hiện hữu hàng ngày trên mọi lĩnh vực đời sống chính trị, KT-XH. Trong khi đó quả đất cứ quay trong vần vũ đổi thay khí hậu, dịch bệnh, chạy đua vũ trang, chạy đua kinh tế, phân cực xã hội, xung đột tôn giáo, chính trị… Trước tình hình đó, việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc trở thành một vấn đề quan trọng, một lựa chọn thường xuyên, liên tục trên quan điểm văn hóa là gốc rễ của đổi mới và phát triển.

Lễ hội chùa Chân Tiên

2. Bản sắc dân tộc hình thành và phát triển cùng lịch sử dân tộc vừa bền vững vừa biến động, gồm những đặc điểm in sâu đậm trong tâm hồn, tình cảm, lối sống, lối tư duy của một cộng đồng qua quá trình đấu tranh chống giặc ngoại xâm để bảo vệ quê hương, đất nước, chống thiên tai khắc nghiệt để tồn tại và phát triển. Bản sắc người Việt Nam với những đức tính tiêu biểu: yêu nước, hiếu học, cần cù lao động, thực tế, bình dị, đôn hậu, trọng lẽ phải, yêu cái đẹp. Một cách khác, Đảng ta, trong Nghị quyết T.Ư 5 (khóa VIII) đã nêu lên 5 thành tố cơ bản của bảng giá trị tinh thần truyền thống dân tộc. Đấy là: lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần tự cường dân tộc; tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn với cá nhân, gia đình, làng, nước; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý; đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, giản dị trong lối sống. Tính cách con người Việt Nam là bản sắc văn hóa Việt Nam. Bản sắc văn hóa Việt Nam trước hết thể hiện sâu đậm trong văn hóa, văn nghệ Việt Nam. Nó là cốt lõi văn hóa, văn nghệ dân tộc, là đặc điểm nổi trội của văn hóa văn nghệ vừa ở hình thức vừa ở nội dung. “100% hình thức, 100% nội dung” (cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng).

Những đặc điểm, giá trị tương đối ổn định trên đã được thể hiện dưới những khuôn mẫu xã hội được tích lũy và tái tạo trong cộng đồng người qua không gian và thời gian và trở thành bản sắc của mỗi cộng đồng người Việt Nam, của đất nước Việt Nam, lịch sử Việt Nam, tư duy Việt Nam, nghệ thuật Việt Nam.

3. Từ cơ sở lý luận và thực tiễn CNH-HĐH, hội nhập quốc tế, phát triển bền vững, ta thấy nhiều vấn đề đặt ra về giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Ngài Amadou Mahtar M’Bow - nguyên Tổng Giám đốc UNESCO, khi bàn về truyền thống văn hóa và đời sống hiện đại nói rằng, “những phương thức sản xuất và sở hữu, những của cải vật chất, những hình thái tổ chức, những tín ngưỡng và những đau khổ, những sự nghiệp đang làm và những giải trí, ước mơ khát vọng của đời sống hiện đại cần những giá trị mang tính lịch sử, tính nhân sinh, tính giá trị phù hợp”. Vì vậy, giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc trở thành một sự lựa chọn văn hóa. Trước tính chất phức tạp, sự ngổn ngang, sự “nhốn nháo vĩ đại” (Hoàng Ngọc Hiến) xuất hiện, tồn tại khuynh hướng dè dặt, bảo thủ, khép kín trước yêu cầu hiện đại hóa, hội nhập tạo nên sự trì trệ trong đời sống, sự đông cứng văn hóa. Bên cạnh đó, sự hiểu biết cạn cợt truyền thống, tinh hoa dân tộc, chạy theo phương Tây, hướng về nhân loại, quay lưng với văn hóa dân tộc, cho bản sắc văn hóa truyền thống cản trở sự hội nhập, tạo nên những phức tạp trong tiếp biến văn hóa, làm chỗ dựa cho xâm lăng văn hóa, vô tình quên lãng, hoặc coi nhẹ nguyên tắc cốt yếu trong văn hóa là bổ sung chứ không phải là thay thế.

Giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc là một quá trình bồi đắp, bổ sung giá trị văn hóa đồng thời tiếp thu những tinh hóa văn hóa thế giới làm phong phú thêm nền văn hóa dân tộc. Đấy là sự tiếp thu có phê phán, có chọn lọc. Tiếp thu nhưng không chỉ tiếp thu mà là cộng sinh, là tiếp biến văn hóa với sự chủ động sáng tạo, chủ động chọn lựa, chủ động kết tinh theo phương châm: “tiên tiến và hiện đại”. Điều ấy đồng nghĩa với tiếp thu nhân loại để dân tộc hóa. Và nữa, “càng tiến xa vào hiện đại, hội nhập càng trở lại rất sâu với căn cước dân tộc… Trở về dân tộc cũng để lọc lấy tinh hoa. Mở ra thế giới cũng là để tiếp nhận tinh hoa”… “Đi đến tận cùng dân tộc thì gặp nhân loại. Nhân loại ở ngay trong mỗi một con người” (Hữu Thỉnh).

UNESCO công nhận và khuyến nghị sự đa dạng các nền văn hóa cũng từ thực tế phát triển và quan hệ biện chứng giữa các nền văn hóa.

4. Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phải gắn với sự phát triển KT-XH. Nghị quyết Hội nghị lần thứ V, BCH T.Ư Đảng (khóa VIII), chỉ rõ: “Văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, là mục tiêu và động lực của sự phát triển”. Ý nghĩa to lớn, đồng thời rất thiết thực của văn hóa đối với đời sống xã hội đã được xác định rõ ràng, dứt khoát tại Nghị quyết 11 của BCH tỉnh Đảng bộ Hà Tĩnh về xây dựng nền văn hóa Hà Tĩnh tiên tiến, đậm đà bản sắc theo tinh thần Nghị quyết T.Ư 5 (khóa VIII). Văn hóa được nhìn nhận một cách tổng thể bao gồm văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, có sự tương quan, tác động lẫn nhau. Việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa với những quan điểm mới về: vấn đề Dân tộc (tính dân tộc, bản sắc dân tộc); vấn đề Đại chúng (nhân dân sáng tạo và hưởng thụ văn hóa) và vấn đề Khoa học (“tiên tiến”, “hiện đại”, bao quát tính khoa học và xu thế khách quan), đã được xác định là một động lực cho phát triển KT-XH Hà Tĩnh trên con đường “Xây dựng Hà Tĩnh trở thành một tỉnh có dịch vụ và công nghiệp phát triển” (Nghị quyết Đại hội XVI của Đảng bộ tỉnh). Từ sự xác định ấy, đặc biệt là từ thực tế CNH-HĐH, hội nhập quốc tế, những vấn đề về giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa Hà Tĩnh, bản sắc văn hóa dân tộc phải được quan tâm đúng mức trong các chủ trương, chính sách, quy hoạch, kế hoạch, chương trình hành động phát triển KT-XH, QPAN… trong các hoạt động cụ thể của các cơ quan, đơn vị, trong các mối quan hệ giữa con người với con người, con người với cộng đồng, con người với môi trường xã hội, môi trường thiên nhiên.

Giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc là sự lựa chọn văn hóa cho phát triển bền vững. Phát triển bền vững chính là sự tiến lên của một trạng thái kinh tế thể hiện ở mức sống sung túc của nhân dân, một cuộc sống luôn được cải thiện trong một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Trên con đường tiến lên ấy, bản sắc văn hóa dân tộc là căn cứ để ứng xử với mọi vấn đề.