Gặp lại Giáo sư - Viện sỹ Nguyễn Huy Mỹ khi ông vừa trở về từ Hội nghị lần thứ 8 của MOWCAP tại Hàn Quốc, niềm vui vẫn còn ngưng đọng trên gương mặt người con của dòng họ danh giá làng Trường Lưu. Trong căn nhà nhỏ của ông tại thôn 9, xã Song Lộc quê mẹ, những tủ sách lưu giữ di sản dòng họ vẫn nằm im lìm nhưng tâm tư người lưu giữ lại cuộn trào niềm hạnh phúc.
Như một cơ duyên và cũng là sứ mệnh, ông Nguyễn Huy Mỹ trở thành người luôn trăn trở về bảo tồn và phát huy di sản dòng họ Nguyễn Huy. Trước khi Mộc bản trường học Phúc Giang và “Hoàng Hoa sứ trình đồ” được công nhận là Di sản tư liệu thế giới, ông Nguyễn Huy Mỹ là người âm thầm làm nhiều việc để sưu tầm, bảo tồn các giá trị văn hóa độc đáo của dòng họ.
Nhìn những cuốn sách nằm im lìm trong các ngăn tủ, tôi lại mường tượng những chuyến đi tìm kiếm di sản dòng họ của ông Nguyên Huy Mỹ. Lại mường tượng về sự “tích hợp” đầy vơi những câu chuyện kể từ ngày xa xưa của các bậc cha chú trong “bộ nhớ” của người con làng Trường Lưu tài hoa ấy.
Thuở nhỏ, được theo cha đi giỗ họ, được ngồi cùng mâm với các bậc trưởng lão, cậu bé con Nguyễn Huy Mỹ lúc ấy chưa hề có ý niệm gì về những việc làm của mình sau này nhưng thật may mắn là bao nhiêu câu chuyện ấy đã nằm lại trong ký ức thơ ấu của ông. Để về sau, đó chính là căn nguyên, là động lực để ông bắt đầu sứ mệnh của mình với dòng họ. Năm 1984, ông chính thức bắt đầu công việc kiếm tìm và lưu giữ những di sản của dòng họ rồi tìm cách phát huy giá trị các di sản đó.
Giờ đây, dù sống ở Hà Nội, nhưng hầu như tuần nào ông cũng về quê để chăm chút cho tủ tư liệu của dòng họ. Và bất kỳ lúc nào, dù đang ở bất kỳ nơi đâu, chỉ cần nhận được thông tin về một di sản nào đó của dòng họ cần được giúp đỡ để bảo vệ là ông lại thu xếp về quê để lại thu nhận vào mình những lấp lánh hào quang từ di sản cha ông để lại, để dốc lòng giúp đỡ khôi phục, bảo vệ di sản. Những việc làm tâm huyết của ông Nguyễn Huy Mỹ cũng đã lan toả tới con cháu trong dòng tộc. Hiện nay, giữ gìn và phát huy di sản dòng họ Nguyễn Huy đã trở thành ý thức, hành động bảo vệ trong tất cả cháu con.
Với tâm huyết của mình, Giáo sư - Viện sỹ Nguyễn Huy Mỹ cũng đã nhiều lần được con cháu dòng họ tặng lại các tư liệu quý, trong đó có cuốn sách “Hoàng Hoa sứ trình đồ”. Năm 1989, một tiền bối dòng họ là ông Nguyễn Huy Bút (đã mất năm 2012) trao cho cuốn sách có tên là “Hoàng Hoa sứ trình đồ”. Đây là bản do ông Nguyễn Huy Triện, hậu duệ đời thứ 5 của dòng họ chép lại bằng chữ Hán trên chất liệu giấy dó. Lúc ấy, dù không hề biết chữ Hán nhưng nhìn bản đồ trong cuốn sách, ông Mỹ đã linh cảm về những giá trị đặc biệt của nó.
Kể từ năm 1993, ông bắt đầu giới thiệu cuốn sách tại nhiều hội nghị, hội thảo chuyên môn và được các nhà nghiên cứu đánh giá cao. Từ đó, ông Mỹ bắt đầu nghĩ đến việc lập hồ sơ trình UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới nhằm tìm kiếm các cơ hội bảo tồn, quảng bá giá trị di sản mà ông cha để lại.
Trên thế giới có rất nhiều quốc gia lưu giữ sách tư liệu về những chuyến đi sứ, điển hình như Hàn Quốc có tới 100 cuốn, tuy nhiên, những tư liệu đó lại thiếu bản đồ. “Hoàng Hoa sứ trình đồ” là cuốn sách với phần chính là bản đồ và những ghi chép quý giá, phong phú về hành trình đi sứ của sứ bộ Đại Việt thế kỷ XVIII do Nguyễn Huy Oánh (1713 - 1789) biên tập, hiệu đính và chú thích trong các năm 1765 - 1768
Với những giá trị văn hóa đặc sắc, công tác chuẩn bị hồ sơ kỹ lưỡng của đại diện dòng họ Nguyễn Huy và sự hỗ trợ tích cực của tỉnh Hà Tĩnh, hồ sơ “Hoàng Hoa sứ trình đồ” đã được bảo vệ thành công tại phiên họp lần thứ 8 với 17/17 phiếu thông qua. Kể lại với chúng tôi điều này, niềm vui, niềm tự hào ánh lên rực rỡ trong ánh mắt, giọng nói của ông Nguyễn Huy Mỹ.
Theo ông Mỹ, hồ sơ về “Hoàng Hoa sứ trình đồ” được các nước đánh giá cao vì là một hồ sơ quý, hiếm, nói về quan hệ ngoại giao giữa hai nước khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong thế kỷ thứ XVIII, đóng góp vào việc duy trì nền hòa bình giữa các dân tộc trong khu vực. Ông cũng coi đây là cơ hội tốt nhằm giữ gìn, bảo vệ và tạo sự tiếp cận cũng như sử dụng phổ biến di sản tư liệu quý hiếm của dòng họ. Hiện nay, cuốn sách đã được Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I tu bổ và đóng lại, số hóa. Tới đây, ông Mỹ sẽ đại diện dòng họ, tổ chức in lại, hiệu đính một số lỗi và tìm phương pháp quảng bá rộng rãi. Trong chuyến đi vừa rồi, ông Mỹ cũng đã học được cách bảo vệ, quảng bá di sản của nước bạn và sẽ nỗ lực huy động sự hỗ trợ của con cháu, xã hội, chính quyền để quảng bá những di sản quý hiếm khác của dòng họ Nguyễn Huy Trường Lưu.
Tại làng Trường Lưu và nhiều nơi trên đất nước Việt Nam, vẫn còn nhiều những di sản văn hoá của dòng họ chưa được đánh thức. Ông Nguyễn Huy Mỹ cũng không chắc chắn được mình sẽ còn đủ sức lực để thực hiện sứ mệnh của mình bao nhiêu lâu nữa. Ông mong muốn, sau mình sẽ có một người đủ tâm huyết, đủ điều kiện để tiếp tục đánh thức những giá trị đang ngủ quên đâu đó của dòng họ. Để hôm nay và những ngày sau, cả đất nước và bạn bè thế giới có thể biết đến và tự hào về những con người tài ba, lỗi lạc như Nguyễn Huy Oánh và nhiều danh nhân khác của dòng họ danh giá Nguyễn Huy.
Tạm biệt ông Nguyễn Huy Mỹ, tạm biệt căn nhà chứa đựng tư liệu của dòng họ Nguyễn Huy, chúng tôi vẫn canh cánh bên lòng về một khao khát rất chính đáng của ông là sự vào cuộc của chính quyền địa phương trong việc lưu giữ, bảo tồn các di sản này. Chúng tôi cũng mong rằng, các giá trị di sản của dòng họ Nguyễn Huy sẽ sớm được khai thác theo hướng một sản phẩm du lịch để thu hút du khách trong và ngoài nước đến với Can Lộc, đến với Hà Tĩnh.
Ảnh: phan trung hiếu - p. linh - a. thư
thiết kế: huy tùng
