Sáng 29/7, những phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính đầu tiên tại Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài (phường Thành Sen) được khai quật để thu nhận mẫu ADN. Trong không khí trang nghiêm, từng công đoạn được thực hiện cẩn trọng, tỉ mỉ. Mỗi lớp đất được bóc tách không chỉ là một phần của thời gian, mà còn là hành trình đi tìm lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống vì Tổ quốc.
Đến phần mộ số 8, hàng 2, lô 8, các thành viên tổ khai quật và số hóa phát hiện một tấm tăng đã ngả màu theo năm tháng nằm lẫn trong lớp đất. Nhận định đây có thể là di vật lưu giữ thông tin về liệt sĩ, mọi thao tác xử lý đều được thực hiện hết sức nhẹ nhàng. Từng hạt đất được phủi đi, từng nếp gấp cũ kỹ được mở ra trong sự hồi hộp của tất cả những người có mặt.
Khi những dòng chữ viết tay dần hiện lên, dẫu đã mờ nhòe sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất nhưng vẫn có thể đọc được những câu chữ còn dang dở: "Những người như con...", "Hôm ấy mắt con tràn...", "Con trằn trọc...". Chỉ vài dòng ngắn ngủi ấy cũng đủ khiến cả khu vực khai quật lặng đi. Đó không chỉ là những con chữ, mà như những lời tự sự cuối cùng của một người lính còn mãi nằm lại với đất mẹ, mang theo bao nỗi niềm chưa kịp gửi đến người thân.
Càng nghẹn lòng hơn khi phía dưới những dòng chữ là nét vẽ một bàn chân bị xiềng xích bằng bút mực. Hình vẽ mộc mạc nhưng ám ảnh, gợi lên những tháng ngày tù đày, tra tấn khốc liệt mà người chiến sĩ cách mạng từng phải chịu đựng. Sau nhiều thập kỷ, tấm tăng ấy không chỉ là một di vật, mà còn là chứng nhân lặng lẽ của chiến tranh, lưu giữ những ký ức đau thương và ý chí kiên cường của người lính đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.
Đại tá Nguyễn Hà - Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh cho biết, tấm tăng là loại vật dụng gắn bó với bộ đội, dùng để che mưa nắng, làm lều bạt... Những dòng chữ còn lưu lại trên đó có thể là một đoạn nhật ký, cũng có thể là những vần thơ được người lính viết trong những phút lặng hiếm hoi giữa chiến trường.
Dù không còn đủ thông tin để xác định danh tính người viết, nhưng từng nét chữ còn sót lại vẫn gợi về hình ảnh một thế hệ thanh niên lên đường ra trận với niềm tin, lý tưởng và khát vọng giành độc lập cho dân tộc. Trong những dòng chữ ấy là nỗi nhớ nhà, là những trăn trở, tâm sự và cả ước mơ còn dang dở của người lính trước khi anh mãi mãi nằm lại nơi chiến trường.
Cùng với tấm tăng lưu những dòng chữ, tại phần mộ số 8, tổ khai quật còn phát hiện nhiều kỷ vật khác như 10 chiếc cúc áo, một chiếc lược chải tóc...
Trong hai ngày 29 và 30/7, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Hà Tĩnh tiến hành khai quật, số hóa và thu nhận mẫu ADN từ 63 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài. Bên cạnh các mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN, nhiều kỷ vật cũng được tìm thấy dưới lớp đất đã vùi lấp suốt hàng chục năm. Mỗi hiện vật được đưa lên khỏi lòng đất không chỉ góp thêm manh mối cho hành trình tìm lại danh tính các liệt sĩ, mà còn như một mảnh ký ức còn sót lại, nhắc nhớ về những con người đã gửi trọn tuổi xuân cho Tổ quốc.
Ông Lê Đăng Minh - quản trang Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài chia sẻ: "Nhiều năm gắn bó với nơi đây, những phần mộ chưa xác định danh tính luôn là điều khiến tôi day dứt nhất. Mỗi lần người thân đến thắp hương, nhìn họ lặng lẽ đứng trước những ngôi mộ vô danh, tôi càng mong một ngày các anh được gọi đúng tên mình.
Hôm nay, chứng kiến quá trình khai quật, thu nhận mẫu ADN và nâng niu từng kỷ vật được tìm thấy, tôi thực sự xúc động. Mỗi chiếc cúc áo, chiếc lược hay tấm tăng ghi những dòng chữ còn sót lại đều như mang hơi ấm của người lính năm xưa. Tôi tin rằng, những di vật ấy không chỉ góp thêm manh mối để xác định danh tính các liệt sĩ, mà còn giúp chúng ta hiểu hơn về cuộc đời, về những tâm tư mà các anh đã gửi lại trước khi nằm xuống vì Tổ quốc".
Đại tá Mai Ngọc Việt - Phó Chính ủy Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh cho biết: "Quá trình khai quật, số hóa và thu nhận mẫu ADN tại các phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính được các lực lượng thực hiện với tinh thần trách nhiệm cao, tuân thủ nghiêm quy trình chuyên môn. Từng phần mộ đều được khai quật cẩn trọng, tỉ mỉ; từng mẫu sinh phẩm, từng hiện vật được phát hiện đều được ghi nhận, bảo quản và số hóa đầy đủ. Những di vật được phát hiện trong quá trình khai quật đều có giá trị đặc biệt, vừa là nguồn thông tin phục vụ xác minh danh tính liệt sĩ, vừa là minh chứng về cuộc đời và quá trình chiến đấu của các anh. Vì vậy, mọi hiện vật đều được xử lý, bảo quản với sự cẩn trọng và trân trọng cao nhất".
