Các bộ hài cốt được cất bốc từ rãnh mộ tại công viên Lê Thị Riêng sẽ được di chuyển vào khu vực lấy và lưu mẫu.
Tổ lấy mẫu liên ngành lập tức tiếp nhận. Họ không trực tiếp cầm cuốc, xẻng trên hiện trường nhưng lại là những người giữ vai trò quan trọng trong hành trình xác định danh tính các liệt sĩ bằng khoa học ADN.
Tổ lấy mẫu liên ngành do Thiếu tá Đàm Văn Nhựt, Chủ nhiệm Quân y Bộ Tư lệnh TPHCM, làm tổ trưởng, phối hợp cùng các giám định viên Trung tâm Pháp y TPHCM thực hiện việc lấy mẫu. Mỗi bộ hài cốt sau khi được đưa vào phòng lấy và lưu mẫu đều được xử lý theo một quy trình nghiêm ngặt, tách biệt để bảo đảm tính chính xác trước khi giám định ADN.
Theo Thiếu tá Đàm Văn Nhựt, phần lớn hài cốt được phát hiện tại công viên Lê Thị Riêng nằm trong các hố chôn tập thể. Sau gần 60 năm dưới lòng đất, nhiều phần xương đã chồng lấn, đan xen giữa các cá thể. Vì vậy, lực lượng làm nhiệm vụ phải bóc tách từng lớp đất theo phương pháp "cuốn chiếu", vừa khai quật, vừa phân loại để hạn chế tối đa nguy cơ nhầm lẫn.
Sau khi được đưa vào phòng lấy và lưu mẫu, từng bộ hài cốt tiếp tục được làm sạch, kiểm tra hiện trạng trước khi lựa chọn vị trí lấy mẫu sinh học. Theo lực lượng chuyên môn, chỉ một sai sót nhỏ trong quá trình bóc tách cũng có thể khiến mẫu ADN bị lẫn giữa các hài cốt, làm ảnh hưởng đến quá trình giám định và xác định danh tính sau này.
Không phải phần hài cốt nào cũng được lựa chọn để xét nghiệm. Theo quy trình chuyên môn, răng - đặc biệt là răng hàm còn nguyên chân răng luôn được ưu tiên vì đây là nơi ADN được bảo tồn tốt nhất. Trường hợp không còn răng, tổ công tác sẽ lấy phần xương đùi dài khoảng 5-7cm.
Ngay cả những hài cốt đã mục nát, hòa lẫn vào đất cũng không bị bỏ qua. Chỉ cần còn khả năng tách chiết ADN, lực lượng chuyên môn đều tiến hành lấy mẫu, với hy vọng giữ lại cơ hội xác định danh tính cho từng liệt sĩ.
Một số hài cốt được tìm thấy vẫn nằm trong tấm tăng hoặc túi đựng thi thể do quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh Việt Nam. Sau gần 60 năm, lớp bọc này đã góp phần bảo vệ nhiều phần xương, răng còn tương đối nguyên vẹn, giúp tăng khả năng lấy mẫu ADN thành công so với dự tính ban đầu.
Để tránh nhiễm chéo, mỗi bộ hài cốt được xử lý bằng một bộ dụng cụ riêng. Các vật tư tiêu hao như bàn chải chỉ sử dụng một lần rồi tiêu hủy, trong khi toàn bộ dụng cụ kim loại đều được khử khuẩn nghiêm ngặt trước khi chuyển sang xử lý mẫu tiếp theo.
Sau khi cắt tách, từng mẫu sinh học được đóng gói riêng, niêm phong rồi chuyển vào phòng lạnh chuyên dụng để bảo quản ổn định ở nhiệt độ dưới 20 độ C. Các mẫu tiếp tục được phân khu lưu trữ theo từng khu vực khai quật, chờ bàn giao cho đơn vị thực hiện giám định ADN.
Bác sĩ Vương Gia Bảo, giám định viên Trung tâm Pháp y TPHCM, cho biết ADN trong hài cốt liệt sĩ đã bị phân hủy nghiêm trọng dưới tác động của thời gian, độ ẩm, vi khuẩn và điều kiện thổ nhưỡng. Lượng ADN còn sót lại rất ít, bị đứt gãy thành nhiều đoạn nhỏ, khiến quá trình xây dựng hồ sơ di truyền trở nên đặc biệt phức tạp.
Sau khi được chuyển về phòng xét nghiệm, các mẫu xương và răng phải trải qua nhiều công đoạn làm sạch để loại bỏ vi khuẩn, tạp chất và kim loại nặng bám trên bề mặt. Phần lõi xương hoặc chân răng sau đó được nghiền thành bột mịn trước khi tiến hành tách chiết ADN bằng các hóa chất chuyên dụng.
Lượng ADN thu được tiếp tục được khuếch đại nhiều lần nhằm tạo đủ vật liệu cho quá trình phân tích. Trong những trường hợp khó, các chuyên gia phải kết hợp thêm kỹ thuật giải trình tự ADN ty thể (mtDNA) hoặc phân tích các đoạn ADN nhân siêu ngắn để nâng cao khả năng nhận dạng và đối chiếu huyết thống.
Theo bác sĩ Vương Gia Bảo, khó khăn lớn nhất không chỉ nằm ở việc ADN đã suy thoái nghiêm trọng mà còn ở nguy cơ lẫn mẫu giữa nhiều cá thể trong cùng một hố chôn tập thể. Chỉ một sai sót trong quá trình thu thập cũng có thể khiến toàn bộ kết quả giám định bị ảnh hưởng.
"Nếu lấy nhầm xương của người này nhưng lại ghép với chiếc răng của người khác thì toàn bộ hồ sơ ADN sẽ sai lệch. Vì vậy, sự cẩn trọng phải bắt đầu ngay từ hiện trường", bác sĩ Bảo nhấn mạnh.
Hơn một tuần qua, công việc của tổ lấy mẫu diễn ra liên tục từ sáng đến chiều. Với các thành viên trong tổ, đây không chỉ là một nhiệm vụ chuyên môn mà còn là trách nhiệm và sự tri ân đối với những người đã ngã xuống.
"Tất cả đều mong làm thật kỹ, thật chuẩn xác để sớm xác định được danh tính, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với Tổ quốc, quê hương và gia đình", Thiếu tá Đàm Văn Nhựt chia sẻ.
