Từ ký ức của cựu chiến binh Hà Tĩnh đến hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Lào

Ký ức đau thương nơi đất bạn Lào

Vừa qua, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ mùa khô 2026-2027 tại tỉnh Bolikhămxay (Lào), Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh đã tìm thấy nhiều hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện Việt Nam tại bản Phôn Hôm, xã Phôn Xay Hạ Vàng, huyện Pạc Xan. Trong số đó, có một phần mộ còn tấm bia ghi tên liệt sĩ “Quang Thọ, sinh tháng 9/1954, quê Vũ Quang, Hương Khê, Nghệ Tĩnh, hy sinh ngày 28/10/1979”.

Với những gia đình liệt sĩ đang mòn mỏi chờ tin, những dòng thông tin trên là niềm mong ngóng được nhen lên; còn với cựu chiến binh Lê Văn Hùng (thôn Hoa Thám, xã Cẩm Lạc), đó là niềm vui xen lẫn xúc động khi những thông tin ông từng cung cấp từ ký ức chiến trường năm xưa đang dần được xác thực bằng những kết quả cụ thể.

Ông Lê Văn Hùng (SN 1957) nhập ngũ tháng 3/1979. Sau 3 tháng huấn luyện, ông được biên chế vào lực lượng pháo binh thuộc d42/e176/BĐ678, đóng quân tại khu vực Trung Lào. Những ngày đầu đặt chân lên đất bạn, người lính trẻ vừa làm quen với môi trường quân ngũ, vừa bắt đầu hành trình thực hiện nhiệm vụ quốc tế.

Nhớ lại quãng thời gian ấy, ông Hùng kể: “Thời điểm mới sang Lào, chúng tôi chủ yếu thực hiện nhiệm vụ giúp đỡ người dân bản địa, hỗ trợ bà con trong cuộc sống; đồng thời tham gia các trận đánh bảo vệ địa bàn. Dù mới vào quân ngũ, tôi đã sớm thành thạo cách sử dụng các loại vũ khí như B40, B41... Tiếng Lào cũng dần trở nên quen thuộc, có thể giao tiếp, nghe hiểu như người dân bản địa”.

Ký ức của ông Hùng chững lại khi nhắc đến đêm 28/10/1979. Khoảng 21 giờ, khi toàn đội với khoảng 400 chiến sĩ đang nghỉ ngơi, xem bộ phim “Bình Minh xôn xao” qua màn chiếu, không khí trong đơn vị khá vui vẻ. Vốn là người yêu ca hát, ông Hùng ngân nga giai điệu bài “Hành khúc ngày và đêm”. Tiếng hát giữa núi rừng đất bạn như tiếp thêm khí thế cho những người lính trẻ. Dẫu xa quê hương, nỗi nhớ nhà vẫn luôn thường trực, nhưng trong họ lúc ấy là tinh thần lạc quan, ý chí của những người lính mang trên mình nhiệm vụ quốc tế.

Bất ngờ, một tiếng hô hoán thất thanh vang lên: “Sạt-tu, sạt-tu, lai-lai!”.

Vốn đã quen thuộc với tiếng Lào, ông Hùng lập tức hiểu đó là lời báo động: “Địch, địch, nhiều lắm!”. Không một chút chần chừ, ông vội đề nghị mọi người rời khỏi khu vực màn chiếu. “Lúc đó, tôi chỉ nghĩ nếu địch đánh bom thì chúng sẽ nhắm thẳng vào màn hình máy chiếu trước tiên. Ai ngồi gần đó cũng khó tránh khỏi thương vong” – ông Hùng nhớ lại.

Linh cảm của người lính đã không sai. Ông vừa kịp rời khỏi vị trí thì quân địch thả một quả mìn xuống khu vực đặt máy chiếu. Tiếng nổ dữ dội xé toạc màn đêm. Trong tình thế bất ngờ, ông Hùng chỉ kịp lấy 4 quả đạn và khẩu súng B40, bắn uy hiếp 2 quả để đối phó với địch.

Khi khói bụi dần tan, trước mắt ông là một khung cảnh tang thương. Những người đồng đội vừa phút trước còn ngồi bên nhau xem phim, hát ca, giờ nằm la liệt giữa đống đổ nát. Hình ảnh ấy trở thành nỗi ám ảnh đeo đẳng ông suốt những năm tháng sau này.

Giọng ông Hùng chùng xuống khi nhắc về những người đồng đội không thể trở về: “Trong số những đồng đội hy sinh tại hiện trường, tôi nhớ như in đồng chí Thọ quê ở Vũ Quang, Hương Khê (nay là xã Đức Minh – PV), đồng chí Song quê ở Kỳ Anh và đồng chí Đườm quê ở Thạch Thượng (nay là Thạch Hà – PV). Là anh em cùng quê, cùng chiến đấu nơi đất nước bạn, chúng tôi coi nhau như ruột thịt, luôn động viên nhau cố gắng. Ấy vậy mà chỉ sau một đêm, nhiều người đã mãi mãi nằm lại”.

Sau trận đánh, liên lạc của đơn vị bị cắt đứt. Thông tin về sự việc được báo về Binh đoàn 678 tại Hà Nội. Khoảng 7 giờ sáng 29/10, 7 xe được điều động đến hiện trường để đưa các chiến sĩ bị thương về căn cứ điều trị; những người đã hy sinh được tập hợp, tiến hành các thủ tục khâm liệm và chôn cất. Tổng cộng có 16 chiến sĩ thuộc d42/e176/BĐ678 hy sinh trong trận đánh.

Giữa nỗi đau mất mát và bộn bề công việc sau trận chiến, những người lính còn sống phải gắng gượng thực hiện nghĩa vụ cuối cùng với đồng đội. Ông Hùng cùng các chiến sĩ xác định vị trí chôn cất, đánh dấu từng phần mộ, cẩn thận khắc tên lên bia để sau này còn có thể nhận biết, tìm lại. Trong số những tấm bia ấy, ông trực tiếp khắc và đặt tấm bia mang tên liệt sĩ Quang Thọ.

“Sau khi xác định vị trí chôn cất, chúng tôi cùng nhau đánh dấu từng phần mộ, khắc tên trên bia và tiến hành khâm liệm, chôn cất theo phong tục. Tấm bia mang tên liệt sĩ Quang Thọ do chính tay tôi khắc và đặt nên đến nay tôi vẫn nhớ rất rõ” – ông Hùng bồi hồi kể lại.

Với những người lính sống sót sau trận đánh, việc chôn cất đồng đội không chỉ là trách nhiệm mà còn là lời tiễn biệt những người từng sát cánh bên nhau giữa chiến trường. Những tấm bia được khắc vội giữa đất bạn năm ấy cũng là cách họ cố gắng giữ lại danh tính, quê quán cho những người đã ngã xuống, để một ngày nào đó, thân nhân có thể tìm được nơi các anh nằm lại.

Hoàn thành việc chôn cất đồng đội, ông Hùng cùng một số chiến sĩ khác rời Pạc Xan, chuyển đến Pôn Xa Vàn, cách vị trí cũ khoảng 2km. Ba tháng sau, ông mắc sốt rét, được đơn vị đưa về Viện 42 thuộc Quân khu 4 điều trị, sau đó tiếp tục thực hiện nhiệm vụ tại đây. Năm 1984, ông xuất ngũ, trở về quê hương.

Lời hẹn nghĩa tình với đồng đội

Nhiều năm qua, nỗi day dứt về những người đồng đội còn nằm lại nơi đất bạn vẫn luôn thường trực trong lòng ông Hùng. Ông hiểu rằng, chừng nào hài cốt các anh chưa được tìm thấy, chừng ấy hành trình trở về vẫn còn dang dở. Bởi vậy, khi Hà Tĩnh triển khai chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, ông Hùng đã chủ động liên hệ với Chi hội trưởng Chi hội Cựu chiến binh thôn, Ban CHQS xã và Bộ CHQS tỉnh để cung cấp những thông tin mình còn lưu giữ. Từ ký ức về trận đánh, số lượng đồng đội hy sinh, vị trí chôn cất đến tấm bia mang tên liệt sĩ Quang Thọ, từng chi tiết đều được ông cố gắng nhớ lại, kể tường tận với mong muốn góp thêm căn cứ cho lực lượng tìm kiếm.

Ông Võ Hữu Dung - Chi hội trưởng Chi hội Cựu chiến binh thôn Hoa Thám chia sẻ: “Khi tiếp nhận thông tin do ông Hùng cung cấp, nhận thấy có những căn cứ, cơ sở cụ thể, chúng tôi đã nhanh chóng báo cáo lên các cơ quan cấp trên để được hướng dẫn, triển khai các bước theo quy định. Đến nay, khi biết một số phần mộ đã được tìm thấy tại khu vực ông Hùng từng nhắc đến, chúng tôi rất vui mừng. Đây là tín hiệu đáng mừng, tiếp thêm hy vọng để gia đình các liệt sĩ sớm có thêm thông tin, để những người đã hy sinh có cơ hội được trở về quê hương, đoàn tụ với người thân”.

Báo cáo tại hội nghị tổng kết thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ năm 2026; sơ kết giai đoạn 1 Chiến dịch 500 ngày đêm tại nước CHDCND Lào, Thượng tá Trần Văn Sơn – Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh cho biết: Sau hơn 2 tháng thực hiện nhiệm vụ mùa khô 2026-2027, đơn vị đã tìm kiếm, cất bốc được 9 hài cốt liệt sĩ tại Lào. Trong đó, 1 hài cốt được tìm thấy tại bản Chóng Thoong, huyện Viêng Thoong và 8 hài cốt tại bản Phôn Hôm, huyện Pạc Xan.





Đáng chú ý, thông tin do cựu chiến binh Lê Văn Hùng cung cấp đã trở thành một trong những căn cứ quan trọng để đơn vị tổ chức xác minh, đối chiếu với thông tin từ các nhân chứng tại Lào. Qua đó, lực lượng quy tập bước đầu xác định khu vực nghi có 16 liệt sĩ tại bản Phôn Hôm, xã Phôn Xay Hạ Vàng, huyện Pạc Xan, tỉnh Bolikhămxay. Trong quá trình tìm kiếm, khai quật, bên cạnh hài cốt liệt sĩ, đơn vị còn phát hiện nhiều di vật và những tấm bia khắc tên, cung cấp thêm thông tin có giá trị phục vụ công tác xác minh danh tính.

“Những thông tin do cựu chiến binh Lê Văn Hùng cung cấp có ý nghĩa thiết thực đối với công tác xác định địa điểm tìm kiếm. Để tiếp tục xác minh, đối chiếu các thông tin và nâng cao hiệu quả quy tập, chúng tôi đã đề xuất Ban Chỉ đạo 515 tỉnh tạo điều kiện đưa ông Hùng trực tiếp sang Lào, phối hợp với lực lượng quy tập nhận diện địa điểm, đối chiếu những dấu tích, thông tin mà ông còn ghi nhớ. Qua đó, góp phần xác định chính xác hơn vị trí các phần mộ, đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, đưa các liệt sĩ trở về quê hương” – Thượng tá Trần Văn Sơn cho biết.





Hơn 4 thập kỷ đã trôi qua, những ký ức được ông Lê Văn Hùng gìn giữ suốt những năm tháng ấy nay đang góp phần mở ra những hướng tìm kiếm mới, thắp lên hy vọng về ngày đồng đội được trở về với đất mẹ. Với người lính từng đi qua chiến tranh, hành trình ấy không chỉ là niềm mong mỏi của những gia đình bao năm khắc khoải đợi chờ, mà còn là lời hẹn nghĩa tình chưa bao giờ nguôi quên của những người còn sống với đồng đội đã nằm lại bên kia Trường Sơn.