Nội dung được nêu trong báo cáo dự kiến tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 9 luật về quân sự, quốc phòng do Bộ Quốc phòng chủ trì soạn thảo.
Trước đó, đại biểu Nguyễn Công Long, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đề nghị nghiên cứu cơ chế để người hết tuổi gọi nhập ngũ nhưng chưa được tuyển chọn vẫn có hình thức đóng góp xây dựng đất nước.
Theo Bộ Quốc phòng, khả năng thay việc trực tiếp thực hiện nghĩa vụ quân sự bằng đóng góp tài chính hoặc thuế nghĩa vụ quân sự đã được các cơ quan chức năng nghiên cứu trong quá trình sơ kết, tổng kết thi hành Luật Nghĩa vụ quân sự.
Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo đánh giá chính sách này có tác động xã hội rất lớn, trong khi nhiều nội dung chưa rõ và chưa đủ cơ sở thực tiễn, pháp lý. Việc xây dựng chính sách vì vậy cần thêm thời gian nghiên cứu, đánh giá toàn diện, kỹ lưỡng.
Lần sửa đổi này, Chính phủ tập trung thể chế hóa các kết luận của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về tổ chức quân sự địa phương, trong đó có xây dựng Ban chỉ huy quân sự cấp xã chính quy và tổ chức lại Ban chỉ huy phòng thủ khu vực phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Vì vậy, cơ quan soạn thảo chưa đề xuất chính sách đóng góp tài chính.
Bộ Quốc phòng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu khi Luật Nghĩa vụ quân sự được sửa đổi tổng thể. Chính sách và nội dung cụ thể sẽ được đánh giá kỹ trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.
Đồng tình với Bộ Quốc phòng, Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, cho rằng việc chưa đưa chính sách này vào lần sửa luật hiện nay là thận trọng, bởi vấn đề được xã hội quan tâm nhưng còn nhiều cách hiểu khác nhau.
Theo ông, trước hết cần phân biệt nghĩa vụ quân sự với trách nhiệm, nghĩa vụ chung của công dân đối với đất nước. Nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ hiến định, gắn trực tiếp với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Vì vậy, việc người đủ tiêu chuẩn nhưng không được tuyển chọn do chỉ tiêu có thêm hình thức đóng góp không nên được hiểu là "đóng tiền thay nghĩa vụ quân sự", càng không thể tạo ra thông điệp người có tiền được quyền không nhập ngũ.
Ông Thuận đề nghị Bộ Quốc phòng tổng kết toàn diện việc thi hành Luật Nghĩa vụ quân sự; thống kê số công dân đủ tiêu chuẩn nhưng không được tuyển chọn do chỉ tiêu; phân loại từng nhóm và xác định nhu cầu thực tế của một cơ chế đóng góp mới.
Cùng với tham khảo kinh nghiệm quốc tế, chính sách cần được đánh giá trên 5 phương diện, gồm tính hợp hiến, hợp pháp; công bằng xã hội; tác động kinh tế; ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh; và khả năng tổ chức thực hiện. Quá trình nghiên cứu cần lấy ý kiến cơ quan quốc phòng, quân sự, chuyên gia pháp luật, kinh tế - xã hội và người dân. Nếu kết quả đánh giá chứng minh chính sách cần thiết và khả thi, cơ quan chức năng mới xem xét đưa vào lần sửa đổi tổng thể Luật Nghĩa vụ quân sự.
"Chính sách phải hướng đến bảo đảm công bằng trong thực hiện nghĩa vụ công dân, huy động thêm nguồn lực xã hội nhưng không để nghĩa vụ quân sự bị hiểu là có thể "mua" bằng tiền", ông nói.
Về đề nghị tăng chế tài đối với người trốn tránh nghĩa vụ quân sự, Bộ Quốc phòng cho biết dự thảo lần này bổ sung các hành vi không chấp hành quyết định gọi sơ tuyển sức khỏe và gian dối trong đăng ký nghĩa vụ quân sự. Tùy tính chất, mức độ, người vi phạm có thể bị kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Bộ luật Hình sự hiện hành quy định người trốn tránh nghĩa vụ quân sự có thể bị cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm; trường hợp tăng nặng có thể bị phạt tù 1-5 năm.
Theo Bộ Quốc phòng, các hành vi không chấp hành quyết định đăng ký, sơ tuyển, khám sức khỏe hoặc gọi nhập ngũ đã được phân định về tính chất, mức độ vi phạm trong Bộ luật Hình sự và các văn bản dưới luật. Hệ thống quy định hiện hành cơ bản bảo đảm tính răn đe, giáo dục và khả năng thực thi.
Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, nghiên cứu việc sửa đổi tổng thể khi có đầy đủ cơ sở pháp lý và thực tiễn.
Quốc hội dự kiến xem xét, thông qua dự thảo sửa đổi 9 luật về quân sự, quốc phòng vào ngày 24/8.
