Theo tư liệu lịch sử, năm 1959, trước tình hình chính quyền Thái Lan tìm cách trao đổi kiều bào ta cho chính quyền Ngô Đình Diệm, bà con người Việt tại Thái đã đoàn kết đấu tranh, một lòng mong được trở về quê hương. Nhờ sự quan tâm sâu sát của Đảng, Nhà nước và đặc biệt là Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngày 20/6/1959, Hiệp định hồi hương cho Việt kiều được ký kết.
Đầu năm 1960, chuyến tàu đầu tiên chở 922 kiều bào từ Thái Lan cập cảng Hải Phòng trong sự chào đón nồng ấm của Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo. Trong giai đoạn 1960–1964, đã có 75 chuyến tàu hồi hương với hơn 45.000 người trở về miền Bắc. Nhiều gia đình trong số đó đã chọn Hà Tĩnh làm nơi sinh sống lâu dài, trong đó có hơn 20 hộ lập nên làng Tân Kiều ngày nay.
Trong số những người Thái Lan theo chồng về nước năm ấy, bà Hống Khạ Dắn Thăm (sinh năm 1925) là một trong số ít người hiện còn sống. Khi rời Thái Lan cùng chồng hồi hương, bà không biết tiếng Việt, gần như bỡ ngỡ với tất cả từ phong tục, ngôn ngữ và cả cách làm ruộng, làm rẫy.
“Ngày đó khổ lắm, nhưng chúng tôi được an ủi bởi tình thương của Bác Hồ. Những người Thái Lan theo chồng về Việt Nam là con dâu của Bác. Phụ nữ Thái được Nhà nước ưu tiên hỗ trợ gạo, tem phiếu; mỗi dịp lễ, tết lại được nhận quà, bánh, vải lụa từ Bác gửi tặng. Nhờ thế mà chúng tôi sớm hòa nhập, gắn bó với quê hương mới”- bà Hống Khạ Dắn Thăm nhớ lại.
Nhờ cần cù lao động, kinh tế gia đình bà dần khấm khá, con cháu đông đúc, sum vầy. Hiện bà có 5 người con, 19 cháu và 50 chắt, ai nấy đều chăm chỉ, hiếu thuận và xem Tân Kiều là quê hương máu thịt của mình. Dù đã bước sang tuổi 100, bà vẫn luôn tự hào: “Tôi yêu quê hương Tân Kiều, yêu đất Hà Linh như chính nơi mình sinh ra vậy.”
Tinh thần vượt khó, cần cù của những Việt kiều đầu tiên đã được con cháu tiếp nối đến tận hôm nay. Gia đình bà Thái Thị Tiến và ông Nguyễn Đức Quyền là một ví dụ tiêu biểu. Từ hai bàn tay trắng, họ đã khai phá hơn 1 ha đất đồi để trồng cây ăn quả. Hiện gia đình có gần 200 gốc cam, hơn 100 gốc bưởi cùng nhiều loại cây trồng khác, mỗi năm cho thu nhập khá, đời sống ổn định.
“Thay vì lựa chọn rời quê hay đi làm ăn xa như thế hệ trước thì chúng tôi ở lại mảnh đất cha ông để lại để lập nghiệp và phát triển kinh tế. Đó là cách thế hệ con cháu chúng tôi vừa giữ đất hương hỏa của tổ tiên vừa gìn giữ cội nguồn”- bà Thái Thị Tiến chia sẻ
Không chỉ gia đình bà Tiến, nhiều hộ khác ở Tân Kiều cũng đang vươn lên mạnh mẽ. Có người đầu tư trồng rừng keo nguyên liệu, người mở xưởng chế biến gỗ, người làm dịch vụ vận tải xuyên Việt – Thái, mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế giữa hai nước.
Trong kháng chiến chống Mỹ, Tân Kiều từng là tuyến hậu cần quan trọng nằm dọc Quốc lộ 15A – con đường chi viện cho chiến trường miền Nam. Bà con Việt kiều nơi đây không tiếc công sức, người góp nhà làm kho, người gùi đạn, người trực chiến phòng không. Nhiều người được Nhà nước tặng Huy chương Kháng chiến, ghi nhận những đóng góp to lớn của bà con Tân Kiều trong sự nghiệp cách mạng của Đảng.
Sau hòa bình, họ lại bắt tay xây dựng cuộc sống, trồng chè, trồng rừng, rồi chuyển sang cây ăn quả. Nhờ tinh thần đoàn kết và chịu thương chịu khó, Tân Kiều từ vùng đất hoang sơ nay đã trở thành làng quê đổi mới của xã Hà Linh.
Ông Trần Xuân Hướng (Thôn trưởng thôn 10 Tân Kiều) chia sẻ: “Thôn 10 Tân Kiều hiện có 164 hộ với gần 687 nhân khẩu, chủ yếu phát triển kinh tế rừng, trồng cam, bưởi, chăn nuôi… Nhiều hộ thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Con cháu trong làng chăm chỉ, năng động, có người làm doanh nghiệp, có người đi lao động ở nước ngoài, tất cả đều hướng về quê hương, góp phần làm cho Tân Kiều ngày càng khởi sắc.”
