Đầu tháng 10, giới khoa học toàn cầu hướng về giải Nobel 2026, chờ đợi những cuộc điện thoại đặc biệt từ Thụy Điển. Mùa giải năm nay diễn ra từ ngày 5 đến 12/10, và giải Y sinh mở màn cho chuỗi vinh danh với những dự đoán đầy sôi động. Theo kế hoạch, Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska (Stockholm, Thụy Điển) sẽ xướng tên chủ nhân giải Y sinh 2026 vào lúc 11h30 (tức 16h30 giờ Hà Nội) ngày 5/10.
Trước thềm sự kiện, tạp chí The Scientist phỏng vấn các nhà nghiên cứu và chuyên gia khoa học để lắng nghe lựa chọn của họ về những ứng viên sáng giá. Dự đoán năm nay bao quát những lĩnh vực mang tính quyết định của khoa học hiện đại, từ các dòng thuốc giảm cân GLP-1 và liệu pháp miễn dịch ung thư, đến sinh học giấc ngủ, chỉnh sửa gene, ghi hình quang học.
Thế hệ "siêu thuốc" GLP-1 dẫn đầu dự đoán
Nghiên cứu về GLP-1 chiếm vị trí trung tâm trong các dự đoán năm 2026, phản ánh hành trình kỳ diệu từ một phát hiện sinh học cơ bản về hormone đường ruột cho đến sự ra đời của thế hệ thuốc đột phá trong điều trị tiểu đường và béo phì. Nhà sinh học Tiago Góss dos Santos (Trung tâm Ung thư A.C.Camargo, Brazil) nhận định giải thưởng năm nay nhiều khả năng sẽ vinh danh nhà khoa học dược phẩm Lotte Bjerre Knudsen (Đan Mạch) và bác sĩ nội tiết John Eng (Mỹ).
Công trình của bác sĩ John Eng bắt đầu từ loài thằn lằn độc Gila, sinh vật có tuyến nước bọt chứa các chuỗi peptide liên quan trực tiếp đến cơ chế sinh học, đặt nền móng quan trọng cho chế tạo thuốc GLP-1 sau này. Trong khi đó, nhà khoa học Knudsen góp công lớn trong việc khai phá tiềm năng điều trị của GLP-1 khi làm việc tại tập đoàn Novo Nordisk, đặc biệt là ứng dụng trong điều trị tiểu đường và kiểm soát cân nặng.
Ở một góc nhìn khác, nhà miễn dịch học Luís Ferreira Moita (Bồ Đào Nha) đề xuất Y sinh 2026 nên trao cho bộ ba Svetlana Mojsov, Jens Juul Holst (Đan Mạch) và Daniel Drucker (Canada) nhờ những đóng góp quyết định trong việc phát hiện và thương mại hóa các liệu pháp dựa trên GLP-1. Bộ ba này từng được trao Giải thưởng Đột phá trong Khoa học Sự sống năm 2025, củng cố vị thế của một lĩnh vực vốn phát triển thần tốc, bước từ phòng thí nghiệm ra thực hành y khoa toàn cầu.
Mũi nhọn điều trị ung thư và chỉnh sửa gene
Ở mảng ung thư và di truyền học, liệu pháp tế bào CAR-T tiếp tục vươn lên thành ứng viên nặng ký. Nhà sinh học tế bào Karthik Mallilankaraman (Đại học Arizona, Mỹ) đề cử chuyên gia miễn dịch kiêm ung thư học Carl June (Đại học Pennsylvania). Giáo sư Carl June là người gắn liền với sự ra đời của CAR-T, phương pháp cải biến chính các tế bào T trong hệ miễn dịch của bệnh nhân giúp chúng nhận diện và tiêu diệt triệt để tế bào ung thư.
CAR-T hiện được ứng dụng mở rộng của các phương pháp điều trị dựa trên tế bào. The Scientist ghi nhận liệu pháp miễn dịch ung thư đang vượt khỏi khuôn khổ CAR-T truyền thống tiến tới các nền tảng chính xác hơn, bao gồm tế bào lympho thâm nhập khối u (TIL) và các chất gắn kết tế bào T.
Một ứng viên khác, công nghệ chỉnh sửa gene cũng được dự đoán có khả năng giành Nobel Y sinh năm nay. Chuyên gia Moita đề cử nhà hóa sinh David Liu từ Đại học Harvard, người tiên phong với các nghiên cứu về chỉnh sửa bazơ và chỉnh sửa nguyên bản. Giáo sư Liu từng được trao Giải thưởng Đột phá trong Khoa học Sự sống năm 2025 nhờ những đóng góp này.
Đi tìm cơ chế cốt lõi của sự sống
Song song với các liệu pháp thương mại bùng nổ, một nhóm dự đoán khác lại hướng sự chú ý về các phát kiến làm thay đổi nhận thức nền tảng của con người về sinh học cơ bản.
Nhà hóa học Ấn Độ Ubagaramary Dhanasekaran nhận định hai nhà khoa học Emmanuel Mignot và Masashi Yanagisawa xứng đáng nhận giải Nobel Y học nhờ phát hiện ra orexin, hệ thống truyền tín hiệu then chốt điều hòa chu kỳ giấc ngủ và duy trì trạng thái tỉnh táo.
Nghiên cứu của Mignot giúp giải mã cơ sở di truyền của chứng ngủ rúc, trong khi Yanagisawa đặt nền móng cho việc hiểu rõ cơ chế thức - ngủ. Công trình này từng mang về cho họ Giải thưởng Đột phá 2023, và riêng Mignot cũng nằm trong danh sách nhận Giải thưởng Lasker 2026.
Trong lĩnh vực chẩn đoán, công nghệ chụp cắt lớp vi mô quang học (OCT) do James Fujimoto, David Huang và Eric Swanson phát triển cũng là một ứng viên tiềm năng. Công nghệ này cho phép các bác sĩ quan sát chi tiết cấu trúc mô sinh học theo thời gian thực, một bước tiến từng được vinh danh bằng Giải thưởng Lasker-DeBakey năm 2023.
Nhiều dự đoán thậm chí còn nhìn ngược xa hơn về lịch sử y học hiện đại. Chuyên gia Moita đã đề cử hai tên tuổi huyền thoại: Max Cooper (Mỹ) và Jacques Miller (Australia) cho phát hiện mang tính bước ngoặt về hai nhánh tế bào B và T của hệ miễn dịch, phát kiến nền tảng cho toàn bộ ngành miễn dịch học ngày nay.
Từ năm 1901 đến nay, Ủy ban Nobel đã trao tổng cộng 116 giải Y Sinh. Người trẻ nhất từng đoạt giải là nhà khoa học Frederick G. Banting, được vinh danh khi mới 31 tuổi, vì đã khám phá ra insulin. Người cao tuổi nhất là Peyton Rous cho công trình phát hiện virus gây khối u. Ông được xướng tên năm 1966, ở tuổi 87.
Năm 2025, ba nhà khoa học đến từ Mỹ và Nhật Bản cùng được trao giải Nobel Y Sinh cho những khám phá nền tảng về cơ chế kiểm soát của hệ miễn dịch. Giải thưởng vinh danh công trình về "dung nạp miễn dịch ngoại vi" của Mary E. Brunkow từ Viện Sinh học Hệ thống ở Seattle, Mỹ; Fred Ramsdell, từ công ty công nghệ sinh học Sonoma Biotherapeutics, Mỹ; và Shimon Sakaguchi, thuộc Đại học Osaka, Nhật Bản.
Hội đồng Nobel cho hay công trình của các nhà khoa học đã xác định được các "tế bào T điều hòa" - những tế bào đóng vai trò bảo vệ hệ miễn dịch. Khám phá này đặt nền móng cho một lĩnh vực nghiên cứu hoàn toàn mới trong y học. Ngoài ra, chúng cũng được chuyển hóa thành các phương pháp điều trị tiềm năng, đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng. Các liệu pháp này mang lại hy vọng về việc điều trị hoặc chữa khỏi các bệnh tự miễn, phát triển các phương pháp chữa ung thư hiệu quả hơn, ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng sau khi cấy ghép tế bào gốc.
Chủ nhân giải Nobel Y sinh năm 2026 sẽ nhận huy chương, bằng chứng nhận cùng khoản tiền thưởng 12 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,27 triệu USD) cho mỗi hạng mục, tăng 1 triệu kronor so với mùa giải ngoái.
Theo Nobel Prize, The Scientist, The Economic Times
