Những ngày gần đây, hình thái thời tiết "lạnh bức xạ" khiến nhiệt độ ban ngày dao động mạnh. Buổi sáng trời rét buốt, sương mù, nhưng đến trưa nắng lên nhanh, ấm áp. Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng - Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, đánh giá tình trạng này buộc cơ thể phải liên tục thích nghi, gây áp lực lớn lên hệ tim mạch.
Theo bác sĩ Hoàng, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột trong thời gian ngắn nguy hiểm không kém thời tiết nóng hoặc lạnh cực đoan. Khi đó, huyết áp và nhịp tim dao động mạnh, khiến hệ mạch máu vốn chịu áp lực trong mùa lạnh càng thêm quá tải.
Cơ chế nguy hiểm nằm ở chuỗi phản ứng "co - giãn" mạch máu. Lúc vừa thức dậy, máu thường đặc hơn, nhịp tim và huyết áp tăng tự nhiên, đây vốn là thời điểm nhạy cảm dễ xảy ra tai biến. Nếu bước ngay ra môi trường lạnh, mạch máu dưới da lập tức co lại để giữ nhiệt, đẩy huyết áp lên cao, bắt tim làm việc nhiều hơn. Ngược lại, khi nắng lên, nhiệt độ tăng hoặc cơ thể tiếp xúc đột ngột với môi trường ấm (như tắm nước nóng), mạch máu giãn nhanh.
Ở người cao tuổi, người có bệnh lý nền (tim mạch, huyết áp), người uống rượu hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu, sự điều chỉnh của thành mạch kém linh hoạt. Khi mạch giãn nhanh, huyết áp tụt đột ngột làm máu dồn ra da, giảm lượng máu lên não, dễ gây choáng, ngã, thậm chí nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Hiện tượng "lạnh bức xạ" xảy ra khi trời quang mây vào ban đêm, mặt đất tỏa nhiệt nhanh làm lớp không khí sát bề mặt lạnh hơn lớp bên trên, tạo ra nghịch nhiệt. Lớp không khí lạnh này giữ lại bụi mịn và các chất ô nhiễm, khiến môi trường buổi sáng vừa rét buốt vừa độc hại. Hệ hô hấp và tim mạch vì thế phải chịu tác động kép từ nhiệt độ thấp và ô nhiễm không khí.
Những tình huống sinh hoạt thường ngày cũng tiềm ẩn nguy cơ sốc nhiệt. Việc di chuyển từ phòng ngủ ấm ra hành lang lạnh, vào nhà vệ sinh rồi tiếp xúc ngay với nước nóng khiến mạch máu giãn nở cưỡng bức. Huyết áp tụt nhanh trong tình huống này dễ dẫn đến thiếu máu não thoáng qua, gây chóng mặt, ngất xỉu hoặc rối loạn nhịp tim.
Để phòng tránh, bác sĩ Hoàng khuyến cáo người dân cần điều chỉnh thói quen sinh hoạt. Khi thức dậy, không nên tung chăn bước xuống giường ngay mà cần vận động nhẹ nhàng để cơ thể làm quen. Khi ra khỏi phòng ngủ ấm, cần mặc thêm áo, đi tất, đóng bớt cửa sổ để tránh gió lùa.
Người cao tuổi, người có bệnh tim mạch nên lùi giờ tập thể dục muộn hơn, chờ khi nắng lên và nhiệt độ ổn định. Hạn chế ra ngoài vào sáng sớm những ngày sương mù, chỉ số ô nhiễm không khí (AQI) cao. Nếu bắt buộc phải ra ngoài, cần đeo khẩu trang lọc bụi mịn để bảo vệ phổi và tim.
Quy trình tắm gội cũng cần lưu ý kỹ. Nhiệt độ nước tắm lý tưởng là 37-40 độ C. Tuyệt đối không tắm khi vừa ngủ dậy, sau khi uống rượu hoặc ăn no. Nên dội nước từ chân tay lên dần cơ thể, tránh xối thẳng nước nóng vào đầu. Những người có tiền sử bệnh lý nên tắm buổi chiều, ưu tiên tắm ngồi và không khóa trái cửa phòng tắm để người thân kịp thời hỗ trợ nếu xảy ra sự cố.
Bác sĩ cảnh báo nhóm người cần thận trọng khi nhiệt độ dao động:
- Người cao tuổi: mạch máu xơ cứng, giảm đàn hồi, phản xạ điều chỉnh huyết áp chậm. Khi nhiệt độ thay đổi nhanh, mạch máu khó co giãn kịp, chỉ một đợt lạnh sâu buổi sáng rồi ấm nhanh buổi trưa cũng có thể làm huyết áp dao động mạnh, tăng nguy cơ đột quỵ, ngất và nhồi máu cơ tim.
- Người tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim, rối loạn nhịp tim cần thận trọng, đặc biệt vào buổi sáng khi huyết áp vốn có xu hướng tăng.
- Người từng đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim thường có nhiều mảng xơ vữa, vùng mạch máu tổn thương, nên những "cú hích" tăng - giảm huyết áp do nóng - lạnh đột ngột có thể làm tăng nguy cơ tái phát.
- Người mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh thận mạn, rối loạn mỡ máu, béo phì, cộng thêm tác dụng của thuốc hạ áp, lợi tiểu, giãn mạch, có thể bị tụt huyết áp khi môi trường ấm lên nhanh hoặc khi đứng dậy đột ngột.
- Trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp mạn như hen phế quản, COPD chịu ảnh hưởng của lạnh bức xạ và nghịch nhiệt buổi sáng, đặc biệt khi kết hợp bụi mịn, khí ô nhiễm bị giữ sát mặt đất, có thể làm tăng các đợt kịch phát hen, viêm phế quản và khó thở.
