Ở phía đông Amazon thuộc bang Maranhão, Brazil, người Awá, còn được gọi là Awá-Guajá, từ lâu được biết đến như một trong những nhóm săn bắt hái lượm cuối cùng còn tồn tại ở Brazil và trên thế giới.
Theo tổ chức phi chính phủ Instituto Socioambiental về bảo vệ môi trường, văn hóa và quyền của các dân tộc bản địa, người Awá sử dụng ngôn ngữ thuộc nhóm Tupi-Guarani. Hiện một bộ phận đã tiếp xúc với bên ngoài và sinh sống tại các khu định cư, trong khi một số nhóm khác vẫn sống sâu trong rừng, gần như tách biệt với thế giới bên ngoài.
Dữ liệu của hệ thống y tế bản địa Brazil cho thấy cộng đồng này có khoảng 520 người vào năm 2020, nhưng đến nay vẫn chưa thể xác định chính xác số người chưa từng tiếp xúc.
Điều khiến người Awá thường được truyền thông quốc tế nhắc đến không chỉ vì cuộc sống biệt lập, mà còn vì họ là một trong những cộng đồng bản địa bị đe dọa nghiêm trọng nhất thế giới. Theo The Guardian, dân số ít ỏi của nhóm này đang chịu sức ép lớn từ khai thác gỗ trái phép, cháy rừng và sự xâm lấn ngày càng sâu vào phần rừng còn lại.
Với người Awá, khu rừng không chỉ là nơi ở mà còn là nền tảng của toàn bộ đời sống. Tổ chức quốc tế chuyên bảo vệ quyền của các cộng đồng bản địa Survival International mô tả họ sống trong những nhóm nhỏ, phụ thuộc trực tiếp vào rừng để săn bắt, hái lượm, di chuyển và nuôi dưỡng con cái.
Một số nhóm Awá chưa tiếp xúc vẫn sống du cư hoặc bán du cư trong rừng, tránh xa người ngoài vì nguy cơ bạo lực và dịch bệnh. Chính sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào rừng khiến bất kỳ biến động nào của hệ sinh thái cũng tác động trực tiếp đến sinh kế và khả năng tồn tại của họ.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn người Awá qua nghèo đói, sống hoang dã hay nguy cơ tuyệt chủng, bức tranh về cộng đồng này sẽ khó đầy đủ.
Theo National Geographic, bên cạnh những đe dọa bủa vây, người Awá còn hiện lên trong đời sống thường nhật với những buổi tắm sông buổi sáng, trẻ em chơi với khỉ nuôi, những phút thư giãn bên bờ nước và nhịp sống cộng đồng gắn chặt với thiên nhiên.
Thậm chí, tư liệu còn cho biết người trẻ Awá mang theo và sử dụng smartphone. Chi tiết này cho thấy họ không hoàn toàn tách biệt với thế giới hiện đại như nhiều người vẫn nghĩ.
Dù vậy, sự hiện diện của smartphone không có nghĩa là người Awá đã rời khỏi thế giới cũ của mình. Cốt lõi của đời sống cộng đồng này vẫn là mối quan hệ gắn chặt với rừng, với săn bắt, di chuyển, thú nuôi và các sinh hoạt cộng đồng nhỏ.
Những chiếc điện thoại thông minh chỉ cho thấy một bộ phận người trẻ Awá đang đứng giữa hai thế giới: một bên là truyền thống bản địa được duy trì qua nhiều thế hệ, bên kia là nhịp tràn vào của hiện đại.
Sức ép lớn nhất với Awá hiện nay vẫn là đất rừng ngày càng bị thu hẹp. Reuters đưa tin ở những khu vực có người Awá sinh sống, các nhóm bản địa và lực lượng bảo vệ rừng phải đối mặt với nguy cơ bạo lực từ lâm tặc. Cộng đồng này có rất ít lựa chọn khi không gian sống bị thu hẹp dần bởi khai thác và xâm lấn. Một khi rừng mất đi, Awá không chỉ mất đất, mà còn mất nguồn thức ăn, hành lang di chuyển và nền tảng văn hóa đã nuôi giữ cộng đồng này qua nhiều thế hệ.
