Đôi lời thưa với Tướng Công

Trở lại làng Uy Viễn (Nghi Xuân) quê hương của tướng công Nguyễn Công Trứ, tôi lại càng bồi hồi nhớ ông. Một nhân vật kiệt xuất của lịch sử Việt Nam được nhân dân tôn thờ về tài thơ văn, quân sự, thuỷ lợi về lòng thương dân yêu nước và lối sống thẳng ngay, khí khái. Để “xứng danh gì với núi sông" như tướng công hằng mong muốn, cả Nghi Xuân đang dồn mọi tâm sức, trí tuệ xây dựng quê hương sáng lên cùng thời đại.

Vườn cũ một thời còn in bóng

Ông Nguyễn Công Tuấn cháu hậu duệ đời thứ 5 của Tướng công Uy Viễn Nguyễn Công Trứ kể lại rằng: "Lúc Tướng Công giã từ áo mũ, xiêm y để trở về vui thú điền viên cảnh tuổi già (năm 1848) ông trở lại cội nguồn quê hương làng Uy Viễn (Nghi Xuân). Triều đình nhà Nguyễn và nhân dân huyện Tiền Hải (Thái Bình) thời ấy ghi nhận công lao vĩ đại của con người "kinh bang tế thế" này đã góp tiền tậu cho ông dăm mẫu ruộng và xây cho ông một ngôi nhà bằng gỗ tốt kiên cố". Nói đoạn ông Tuấn dắt tay tôi đi vào bảo: "Lâu nay sách báo nói nhiều về thân thế và sự nghiệp cụ nhưng chưa một ai đề cập tới cụ khi về hưu ở chốn nào, chú đi cùng tôi xem lại vườn cũ tý".

Tôi rảo bộ bước theo ông Tuấn, chỉ trong khoảnh khắc đã đến dấu tích của người xưa. Nhà cũ sau hàng trăm năm giờ đã lưu lạc đi đâu mất, nhưng giếng nước sinh hoạt của gia đình Tướng Công vẫn còn.Giếng nước sâu khoảng 4m, đáy giếng được làm theo hình vuông, dưới lát bằng gỗ. Mạch nước dồi dào, dù mùa hạ hay mùa đông cũng không bao giờ cạn. Thành giếng được cấu trúc hình tròn với các chất liệu kết dính vôi, mật, sỏi, hàu… Cụ Nguyễn là người thương dân và thích gần dân nghèo nên khi xây giếng xong, cụ mở thêm đường qua ngõ để bà con làng Uy Viễn tiện ra gánh nước. Ngày và đêm dòng người làng xa, xóm gần lũ lượt mang vò, nồi đồng, nồi đất để gánh nước về ăn. Tiếng gầu va vào thành giếng sột soạt, tiếng những bàn chân nện gót thình thịch nhiều lúc gây phiền tới bữa ăn giấc ngủ của cả nhà cụ Nguyễn, nhưng Tướng Công chẳng lúc nào tỏ rõ thái độ phật lòng, trái lại ông thích gần họ vui vẻ kể chuyện hài, đọc thơ phú cho họ nghe. Bà Ngô thị Thanh Bình, người hiện đang ở trên vườn cũ của cụ Nguyễn Công Trứ gia cố thêm một ít xi măng phần trên, hiện trạng vẫn nguyên như cũ. Đầu tháng và ngày rằm nhiều người vẫn tới đây thắp hương khói.

Từ giếng vòng sang phía tay phải, tôi đặt chân đến nền nhà cũ của cụ Nguyễn. Không phải là "một vùng cỏ áy bóng tà" mà là trên nền cũ bây giờ một ngôi nhà cấp bốn khang trang, thoáng mát của bác Nguyễn Xuân Đồng. Bác Đồng bảo tôi: "Cụ Trứ ngày xưa không chỉ là người là người tài giỏi giúp dân, giúp nước được nhiều việc. Riêng về thủy lợi, cho đến bây giờ các nhà khoa học vẫn thầm phục tư duy lớn của dinh điền sứ Nguyễn Công Trứ. Nhờ ông chỉ đạo và tổ chức khai khẩn mà nhân dân Tiền Hải (Thái Bình), Kim Sơn (Ninh Bình) … có hàng vạn mẫu ruộng. Khi về quê cụ vẫn sống thanh bạch, đạm bạc nhưng tâm hồn phóng túng, lãng mạn". Phía đông vườn ngày xưa là một hồ nước rộng và sâu có nhiều loại cá tự nhiên sinh sản. Hồ này đã trở thành niềm đam mê của cụ Nguyễn Công Trứ cùng bạn bè đồng môn. Những chiều hạ nóng nực cùng nhau bơi lội và câu cá, những đêm trăng thanh cùng nhau ngồi thưởng thức trà, rượu và ngâm thơ vịnh nguyệt. Thành hồ được ghép bằng đá hoa xanh, nhưng bây giờ đã bị khỏa lấp. Hơn một thế kỷ đi qua, tuy nhà cũ không còn nhưng Tướng Công hẳn vui lòng mát dạ vì nơi vườn xưa của Tướng Công, những cư dân chung sống ở khu vực này rất đỗi yêu thương và đoàn kết. Khu vườn rộn tiếng chim ca, sum suê cây trái và nở đầy những giàn hoa tím.

Ca trù thổn thức trái tim yêu

Tôi bước vào khu di tích đền thờ Nguyễn Công Trứ khi bóng chiều đã ngả nhưng trong nhà ánh điện sáng lung linh vẫn nhìn rõ được sắc màu đường nét của từng kỷ vật. Đền thờ Tướng Công được tôn tạo lại uy nghi và thành kính. Trên đất cũ có xây dựng thêm một nhà hát ca trù.Một bức tượng đồng nặng hơn 4 tạ của một nhóm người sùng kính ông tự nguyện góp tiền thuê thợ đúc và đưa tặng dòng họ Nguyễn kỷ vật thiêng liêng này.Trong khói hương lan tỏa, tôi nhận diện được thần sắc bức tượng qua đôi mắt của người hùng cương trực và khí khái. Một chiếc phản đá khá đẹp mà cụ Nguyễn thường nằm, sau bao năm lưu lạc được ngành văn hóa và con cháu sưu tầm, chuộc lại được đặt ngay giữa sân.

Hát ca trù ở Nghi Xuân. Ảnh: ĐT

Tương truyền, Tướng Công ngày xưa là người rất mê ca trù, ông đã cùng các ca nương ngồi chung chiếu để đánh đàn đáy và hát ca trù đến tàn canh.Những bài hát do ông sáng tác như "Yêu hoa" vẫn sống mãi với thời gian, bây giờ lớp hậu duệ hát lại vẫn xao xuyến lòng người. Canh cánh với bản sắc văn hóa dân tộc và mong muốn thức dậy hồn quê hương, cách đây hơn 10 năm, ông Bùi Tùng Phong lúc đó làm chủ tịch UBND huyện đã có một suy nghĩ khá độc đáo "Muốn gây ấn tượng cho du khách phải làm sống lại Nguyễn Du bằng lẩy Kiều, Nguyễn Công Trứ bằng ca trù". Suy nghĩ của vị chủ tịch này đã hòa nhịp tâm thức cộng đồng. Nhen lên cái nôi ca trù bắt đầu từ làng Cổ Đạm, cái làng mà Tướng Công Uy Viễn thời trẻ đã "xăm xăm băng lối" thả hồn mình theo nhịp phách và mơ màng với má đào, mày liễu các ca nương. Dẫu bóng người cùng gánh hát đã khuất nẻo xa xăm trong thăm thẳm thời gian nhưng chắc chắn rằng ông rất mãn nguyện bởi làng Cổ Đạm không còn hiu hắt, nghèo đói nữa. Những ca nương thời hiện đại trong cuộc sống đời thường có thể là học sinh, sinh viên, cán bộ công chức. Không e thẹn như ca nương áo nâu, váy sồi nhưng khi vào chiếu hát ca trù, tất cả đều cùng một sắc phục. Họ hóa thân vào ca trù, như linh hồn ca nương xưa đã nhập vào lòng họ. Luyện từ cách đứng, cách ngồi, cách đưa đàn đến giọng hát. Hạnh phúc cho làng Cổ Đạm còn những nghệ nhân ca trù xấp xỉ tuổi bát thập, những mẹ Mơn, mẹ Nga tham gia dạy hát.Có những người am hiểu sâu sắc về ca trù và truyền nghệ thuật ca trù cho lớp hậu duệ thật đáng quý.Từ câu lạc bộ ca trù làng Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân đã xây dựng được một câu lạc bộ ca trù Nguyễn Công Trứ. Anh Nguyễn Hải Nam - Trưởng phòng Văn hóa huyện cho biết: "Câu lạc bộ tuy mới ra đời và có 10 người do anh Võ Thanh Tuấn làm chủ nhiệm nhưng hoạt động khá sôi nổi. Các ca nương Thúy Vân, Thị Nết, Hồng Xanh, Phương Anh, Thu Hà tuy tuổi đời còn rất trẻ nhưng thực sự đam mê lại có năng khiếu. Hy vọng sẽ thu hút khán giả trong những lần công diễn".

Ca trù là thú vui theo suốt cuộc đời Nguyễn Công Trứ. Khi nhà hát ca trù đã dựng lên tại khu di tích đền thờ cụ, đêm hội ca trù sẽ làm thổn thức những trái tim yêu. Tiếng ca trù khoan thai, trầm trầm và man mác vọng vào ánh trăng, đan vào tiếng gió. Hát ca trù để da diết yêu quê, để da diết yêu người để xóa đi những hận thù, bon chen, mặc cảm. Ca trù là linh hồn của cụ là linh hồn của quê.

Phải xứng danh gì với núi sông

Từ trên đỉnh núi Hồng nhìn xuống, phong cảnh Nghi Xuân thật sơn thủy hữu tình. Núi Hồng thời cụ sống chỉ có sim mua nở trên đất cằn, lúc buồn cụ Nguyễn vẫn muốn mình làm "cây thông đứng giữa trời mà reo". Thưa cụ, bây giờ một dãy non Hồng thông trùng trùng điệp điệp thông xanh, như những ngọn bút viết lên trời xanh những xúc cảm về nhân tình thế sự. Cụ đã từng tự khuyên mình và khuyên người:

"Đã mang tiếng ở trong trời đất

Phải có danh gì với núi sông"

Hai mươi năm đổi mới, đất Nghi Xuân quê cụ đã làm được nhiều việc có ý nghĩa với tên tuổi của cụ và đã có danh với núi sông. Xin Tướng Công thả hồn mình về làng Uy Viễn rồi xuống Tiên Điền, Hội Thống hay vào Cương Gián rồi quay ngược phía Gia Lách để ngắm nhìn những thôn xóm sầm uất, người dân chỗ. Điều mừng nhất là trong cơ chế thị trường nhưng tình làng nghĩa xóm vẫn mặn nồng như xưa. Trọng nghĩa với cụ, nhiều xã, nhiều làng đang tập trung xây dựng nông thôn mới. Đồng chí Bí thư Huyện ủy Hoàng Đình Hà nói: "Huyện muốn vươn lên mạnh trước hết phải làng xã mạnh. Mục tiêu phát triển kinh tế -văn hóa - du lịch điều cơ bản xuất phát từ sức dân và lòng dân". Ngay làng Uy Viễn của cụ nay là xã Xuân Giang đã thay da đổi thịt từng ngày bằng tình đoàn kết bằng ý Đảng, lòng dân. Tôi đi bách bộ trong làng thấy đường được rải thảm nhựa khắp ngõ ngang lối dọc, nhà cao tầng các công sở, nhà cao tầng của dân mọc lên san sát. Hộ nào cũng có truyền hình, nhiều gia đình mắc điện thoại, đến trẻ em cấp tiểu học cũng biết sử dụng máy vi tính. Chợ Giang Đình hội nhập đủ các mặt hàng. Cứ mỗi sáng mỗi chiều, bến chiều lại tấp nập thuyền neo đậu bến quê, đường làng ríu ra ríu rít học sinh cắp sách tới trường.

Một nền kinh tế đang có hơi thở công nghiệp phả vào. Tổng sản lương lương thực năm 2008 đạt 20.200 tấn, hải sản đạt 8.000 tấn. Bình quân thu nhập đầu người từ 6, 3 triệu đồng/năm – 10 triệu đồng /năm. Đối mặt với thiên tai, đối mặt với dịch bệnh, đối mặt với cơn bão giá và khủng hoảng nền kinh tế toàn cầu nhưng Nghi Xuân vẫn duy trì được nhịp độ tăng trưởng. Thưa với Tướng Công Uy Viễn, sự thông minh và tài thao lược của ông 2 thế kỷ trước vẫn là tấm gương soi vằng vặc cho hậu thế. Những gì con cháu làm được dù còn rất khiêm tốn, nhưng tin rằng vẫn có sự độ trì của hồn ông trong chặng đường bước tiếp.

12- 2008