Mỗi buổi sáng tại khu Wulari thuộc thành phố Maiduguri, bang Borno của Nigeria, không khí lại ngập tràn mùi thơm của những mẻ châu chấu chiên mới ra lò.
Tại một quầy hàng ven đường nhỏ, chị Ayuba Naomi, 35 tuổi, phục vụ liên tục cho dòng khách đến mua từ rất sớm.
“Châu chấu được tiêu thụ rất rộng rãi. Khách hàng ngày càng tăng. Chúng tôi gửi hàng tới Abuja, Lagos, Kano và thậm chí sang cả Saudi Arabia hay Anh”, Naomi cho biết.
Theo chị, vào những thời điểm nhu cầu cao, đặc biệt từ khách hàng ngoài Maiduguri, cửa hàng có thể bán tới ba bao châu chấu mỗi ngày. Một số khách hàng còn đến từ nước láng giềng Cameroon.
Điều với Naomi chỉ là công việc kinh doanh thường nhật thực chất là một phần của ngành nghề đang phát triển tại nhiều quốc gia. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm suy giảm năng suất nông nghiệp và dân số toàn cầu tiếp tục gia tăng, một số loài côn trùng ăn được được xem là nguồn protein thay thế đầy tiềm năng.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), khoảng 2.000 loài côn trùng đang được gần 2 tỷ người trên thế giới sử dụng làm thực phẩm. Tại châu Phi, châu Á và Mỹ Latinh, chúng không chỉ là món ăn quen thuộc mà còn mang lại thu nhập cho hàng nghìn hộ gia đình.
Tuy nhiên, việc mở rộng tiêu thụ loại thực phẩm này đang gặp trở ngại do chưa được chú trọng trong các chiến lược lương thực toàn cầu và thiếu dữ liệu về phương thức sản xuất tối ưu.
Nguồn protein giàu dinh dưỡng, chi phí thấp
Theo tờ El Pais, hàm lượng protein cao cùng nhiều dưỡng chất thiết yếu, trong khi chi phí sản xuất thấp hơn một số nguồn đạm động vật truyền thống, khiến côn trùng ngày càng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và các tổ chức quốc tế.
Các chuyên gia đang đánh giá vai trò của chúng trong việc đa dạng hóa khẩu phần ăn và cải thiện an ninh lương thực, đặc biệt tại những khu vực mà hàng triệu người không đủ khả năng chi trả cho chế độ ăn lành mạnh.
Theo báo cáo mới nhất về an ninh lương thực toàn cầu, hiện có khoảng 2,3 tỷ người trên thế giới rơi vào tình trạng này.
Để đáp ứng nhu cầu của nhiều nhóm khách hàng khác nhau, Naomi chế biến châu chấu theo nhiều cách. Chị phơi khô châu chấu dưới nắng, loại bỏ ruột, cánh, chân và rửa sạch trước khi chế biến.
“Một số nhà bán lẻ yêu cầu hàng đã chiên sẵn, chúng tôi đóng hộp và niêm phong để xuất khẩu. Một số khác muốn châu chấu được luộc sơ rồi phơi khô trước khi đóng bao để họ tự chế biến tại nước mình", Naomia cho biết.
Sinh kế của hàng nghìn người dân
Phần lớn hoạt động buôn bán côn trùng hiện vẫn diễn ra theo hình thức phi chính thức.
Tại Nigeria, chuỗi cung ứng châu chấu từ đồng ruộng tới các thành phố phụ thuộc vào hàng trăm người thu gom và tiểu thương.
Ông Babagana Zarami, 40 tuổi, đã có 10 năm kinh nghiệm săn bắt châu chấu quanh Maiduguri. Vào mùa mưa, ông cùng những người thu gom khác vào rừng lúc chạng vạng tối, đội đèn trên đầu, đeo găng tay hoặc túi nilon và mang ủng hoặc bao tải quấn chân để tránh rắn cắn.
“Chúng tôi bắt chúng trên lá cây và các bãi cỏ”, ông cho biết.
Tuy nhiên, việc thu gom hiện khó khăn hơn trước. Theo ông Zarami, số lượng châu chấu giảm đi đáng kể ngay cả sau mùa mưa, trong khi tình hình an ninh bất ổn khiến nhiều khu vực trước đây giàu nguồn lợi không còn dễ tiếp cận.
Dù vậy, nghề này vẫn tạo ra nguồn thu nhập đáng kể cho cộng đồng địa phương.
Tại chợ, khoảng 13 kg châu chấu được bán với giá 4.000 naira (khoảng 2,5 euro) cho các đầu mối thu mua, sau đó tiếp tục phân phối cho thương lái và người bán lẻ.
FAO cho biết việc khai thác côn trùng ăn được đang tạo việc làm và thu nhập cho hàng nghìn người tại nhiều khu vực trên thế giới, đồng thời góp phần cải thiện an ninh lương thực và sinh kế nông thôn.
Tiềm năng lớn nhưng vẫn đối mặt định kiến
Maiduguri không phải trường hợp cá biệt. Tại Uganda, Kenya và nhiều quốc gia châu Phi khác, châu chấu được bán phổ biến tại các chợ đô thị vào mùa thu hoạch.
Ở miền nam châu Phi, ngành khai thác sâu mopane được FAO ước tính mang lại doanh thu hàng chục triệu USD mỗi năm, phần lớn thuộc về những người thu gom là phụ nữ nông thôn có hoàn cảnh khó khăn.
Theo FAO, hàm lượng protein của nhiều loại côn trùng tương đương thịt bò, thịt gà hoặc cá. Chúng còn cung cấp các axit amin thiết yếu, sắt, canxi, vitamin nhóm B và axit béo không bão hòa đa.
Bà Uju Onuorah, nhà nghiên cứu thuộc tổ chức Nutrition Drive for Healthy Diet Initiatives, cho biết: “Châu chấu cung cấp nguồn protein chất lượng cao tương đương thịt bò, thịt gà và cá. Chúng cũng chứa nhiều vi chất quan trọng như sắt, kẽm, canxi và vitamin nhóm B.”
Theo bà, lượng sắt trong côn trùng có thể giúp giảm nguy cơ thiếu máu tại những cộng đồng thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng và mất an ninh lương thực.
Một số nhà khoa học còn cho rằng côn trùng có thể được nuôi với quy mô lớn để trở thành nguồn protein thay thế trong tương lai.
Tuy nhiên, bất chấp việc được tiêu thụ rộng rãi và ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học về lợi ích dinh dưỡng, côn trùng vẫn chưa được đưa vào vị trí quan trọng trong nhiều chiến lược dinh dưỡng và lương thực quốc gia.
FAO nhận định rằng quan niệm phổ biến ở phương Tây coi việc ăn côn trùng là “lạc hậu” hoặc “man rợ” đã khiến nhiều nước không ưu tiên lĩnh vực này trong các chương trình hỗ trợ phát triển.
Ngoài rào cản văn hóa, các chuyên gia cho biết vẫn còn thiếu dữ liệu quy mô lớn về độ an toàn lâu dài, tính ổn định dinh dưỡng cũng như các quy trình sản xuất, bảo quản và tiếp thị hiệu quả.
“Dù đã biết côn trùng rất giàu dinh dưỡng, chúng ta vẫn chưa có đủ dữ liệu thực tiễn về độ an toàn, chất lượng dinh dưỡng ổn định và các mô hình sản xuất tối ưu”, bà Onuorah kết luận.
