Khi tiếng ve bắt đầu râm ran trên những tán cây đầu hạ, người Hà Tĩnh hiểu rằng mùa gió Lào lại trở về. Thứ gió khô nóng đặc trưng ấy không chỉ làm đổi thay nhịp sinh hoạt, ảnh hưởng đến sản xuất, mà qua thời gian còn góp phần tạo nên những nét riêng trong văn hóa và tính cách con người xứ Nghệ. Với nhiều vùng đất, thời tiết chỉ là điều kiện tự nhiên. Nhưng ở Hà Tĩnh, gió Lào từ lâu đã trở thành một phần ký ức, một phần đời sống.
Những ngày đầu hạ, khi nắng bắt đầu phủ trắng những cánh đồng phía chân dãy Trường Sơn, từng luồng gió nóng lại tràn về. Trên hành trình vượt núi, gió Tây Nam đã để lại phần lớn hơi ẩm ở sườn Tây, đến khi sang phía Đông chỉ còn cái hanh khô, bỏng rát. Gió đi qua đâu, hơi nóng như quét qua đó. Và cũng từ sự khắc nghiệt ấy, người dân nơi đây dần hình thành một cách sống riêng: biết điều chỉnh, biết thích nghi và biết tìm lối đi trong gian khó.
Bởi vậy, giữa mùa hè, khi nhiều nơi còn chìm trong giấc ngủ, ở các vùng quê Hà Tĩnh, một ngày lao động đã bắt đầu từ rất sớm. Ba giờ sáng nhóm bếp, chuẩn bị bữa ăn; bốn giờ ra đồng tranh thủ làm việc trước khi nắng lên cao. Khi mặt trời đứng bóng, mọi người trở về nghỉ ngơi, chờ chiều muộn mới tiếp tục công việc.
Anh Phan Văn Lành - tổ dân phố La Xá, phường Hà Huy Tập chia sẻ: “Vào mùa này, chúng tôi phải dậy từ rất sớm để kịp ra đồng. Khi nắng lên ngang ngọn tre là phải về nghỉ, chứ làm thêm không chịu nổi. Tầm 4 - 5 giờ chiều, trời dịu bớt mới ra làm tiếp đến tối”
Lời kể mộc mạc ấy cho thấy nhịp sống nơi đây đã được sắp đặt theo thời tiết. Không phải người dân chọn vất vả hơn, mà là họ chọn cách phù hợp nhất để giữ sức lao động và duy trì cuộc sống.
Sống giữa thiên nhiên khắc nghiệt, người xứ Nghệ cũng sớm tìm ra nhiều cách tự bảo vệ mình. Trong đó, chiếc áo tơi là hình ảnh quen thuộc. Mộc mạc, giản dị nhưng hữu ích, áo tơi giúp cản bớt hơi nóng, che nắng và giảm cảm giác rát bỏng khi đứng giữa đồng trưa.
Bà Nguyễn Thị Bàng - thôn Yên Lạc, xã Xuân Lộc cho biết: “Mùa này gió Lào thổi nóng lắm. Đi làm đồng, chúng tôi thường mặc áo tơi vì vừa đỡ nóng, vừa chắn được luồng gió hầm hập phả vào người”.
Một vật dụng dân dã nhưng lại chứa đựng cả kinh nghiệm sống của bao thế hệ. Đến nay, ở nhiều làng quê Hà Tĩnh, nghề chằm áo tơi vẫn được giữ gìn như một cách lưu giữ tri thức dân gian và bản sắc vùng miền.
Không chỉ ngoài đồng ruộng, kinh nghiệm sống với gió Lào còn hiện diện trong cách dựng nhà, tạo vườn. Người xưa chọn hướng Nam để đón gió mát, trồng tre hoặc cây lớn phía trước để chắn nắng, đào ao nhỏ trong vườn để giữ độ ẩm và làm dịu không khí.
Những kinh nghiệm tưởng đơn sơ ấy thực chất là cả một vốn sống được tích lũy qua nhiều thế hệ. Người dân nơi đây không đầu hàng hoàn cảnh, mà âm thầm điều chỉnh cuộc sống để vượt qua hoàn cảnh.
Ông Hoàng Đức Đại - tổ dân phố 4, phường Nam Hồng Lĩnh cho hay: “Với mảnh đất xứ Nghệ, gió Lào đã thành đặc trưng rồi. Không thể chống lại được thì phải tìm cách thích nghi để sống cùng nó”.
Sống trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt kéo dài, con người không chỉ thay đổi cách làm việc, mà còn dần hình thành những đặc điểm riêng trong tâm lý và tính cách. Chính vì thế, gió Lào không chỉ đi vào đời sống, mà còn đi vào thơ ca như một biểu tượng của vùng đất này…
Nhà thơ Chế Lan Viên từng viết:
“Ôi gió Lào ơi! Ngươi đừng thổi nữa
Những ruộng đói mùa, những đồng đói cỏ
Những đồi sim không đủ quả nuôi người…”
Qua thi ca, gió Lào hiện lên vừa khắc nghiệt, vừa để lại nhiều dư vị. Dấu ấn của gió Lào còn in đậm trong giọng nói, trong cách ứng xử và trong tình cảm của con người xứ Nghệ mộc mạc, chân tình mà sâu đằm. Như nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi từng viết:
“…Gió Lào thổi rạc bờ tre
Chỉ nghe giọng nói đã nghe nhọc nhằn
Chắt từ đá sỏi đất cằn
Nên yêu thương mới sâu đằm đó em…”
Chính gió Lào, cùng với nắng gắt và những mùa hạn khắc nghiệt, đã âm thầm rèn giũa nên một bản lĩnh rất riêng, một “chất” khó gọi tên, nhưng dễ nhận ra trong mỗi con người nơi đây.
Theo Tiến sĩ Đinh Thị Thúy Hằng - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nguyễn Du Hà Tĩnh: “Gió Lào không trực tiếp tạo nên tính cách con người, nhưng nó tạo ra môi trường sống khắc nghiệt buộc con người phải thích nghi. Chính quá trình thích nghi ấy đã hình thành nên tính chịu thương, chịu khó, sự kiên nhẫn và tinh thần vượt khó của con người nơi đây. Qua thời gian, những phẩm chất ấy không chỉ là cách để tồn tại, mà đã trở thành nét tính cách đặc trưng, làm nên “chất riêng” của người xứ Nghệ nói chung, người Hà Tĩnh nói riêng".
Đất trời vào hạ, gió Lào lại phả vào không gian khí nóng đặc trưng. Nhưng chính mùa gió ấy cũng đang lặng lẽ phả vào nếp sống, vào tính cách con người Hà Tĩnh những nét riêng của vùng đất nắng gió. Qua thời gian, từ quen thành nếp, từ gian khó mà thêm gắn bó. Để mỗi thế hệ lớn lên lại biết yêu hơn, thương hơn mảnh đất cằn, để tự mình thắp lên những khát vọng kiến thiết và dựng xây.
